Laat leerlingen samen bloeien

Een paar jaar geleden ontwikkelde Ewald de Keijzer, psycholoog en bestuurder van OBASE (elf openbare basisscholen), een ontwerp voor een doorlopende leerlijn voor persoonsvorming, geïnspireerd door het werk van Gert Biesta. Hij benaderde (emeritus) hoogleraar Onderwijskunde Fred Korthagen en organisatiepsycholoog/coach Kiki de Jonge om deze gezamenlijk verder te ontwikkelen. Het resultaat is een dik, maar soepel geschreven handboek persoonsvorming dat ook de verbinding legt met de kerndoelen burgerschap. Een centraal doel is dat leerlingen nadenken over zichzelf, hun leerproces en hun omgeving. Het stellen van vragen is daarom een belangrijk onderdeel van het boek.

Flow

Korthagen werd bekend met zijn boeken, bijvoorbeeld over de kracht van reflectie voor het leren van leraren. Hij inspireerde tallozen met trainingen over ontwikkeling op basis van persoonlijke betrokkenheid, bezieling en flow. Wie zijn werk al kent, zal veel herkennen in Bloeikracht. Simpel gezegd: je kunt een klas wat Pokon geven – zeg een Kanjer-training – of je kunt de zon bij wijze van spreken de klas in laten (door te werken aan een fijn klasklimaat), maar leerlingen gaan pas écht bloeien (en presteren!) als ze zich ook bewust worden van hun kernkwaliteiten en deze leren ontwikkelen. Help ze positieve gevoelens over zichzelf en over anderen te benutten voor het cognitieve leren, want dat gaat niet vanzelf. Korthagen: ‘Je moet als leraar didactische en pedagogische stappen nemen om dat individuele proces te laten plaatsvinden.’

Kernkwaliteiten

De kernkwaliteiten zijn geen aan te leren vaardigheden, maar eigenschappen als empathie, doorzettingsvermogen, creativiteit, die mensen bezitten maar soms nog niet hebben ontdekt of hebben doorontwikkeld. ‘Wanneer leerlingen hun kernkwaliteiten leren herkennen en benutten, ontstaat er iets bijzonders: motivatie van binnenuit. Dan wordt leren geen moeten meer, maar willen’, legt Kiki de Jonge uit. Flow voor leerlingen dus. ‘Werken met kernkwaliteiten betekent uiteraard niet dat alles altijd alleen maar goed gaat. Maar je probeert er achter te komen hoe je leerlingen tot bloei kunt laten komen, zodat ze op hun best kunnen presteren en veerkracht ervaren’.

De Jonge weet nog goed hoe ze zelf als kind in groep 6 haar zelfvertrouwen en haar plezier in leren hervond. ‘Ik zat in een combinatiegroep en zag de achtstegroepers als groot en heel aanwezig. Een kindercoach hielp mij ervaren: “Jij mag echt helemaal jezelf zijn en daar voor gaan staan.” Dat voelde zo krachtig; vanaf dat moment wist ik dat ik dit ook aan anderen wilde meegeven. Mogen opbloeien en floreren.’ Met het boek wil ze nu leraren en leerlingen helpen focussen op de vraag: waar zitten jouw kwaliteiten, jouw enthousiasme en flow? Hoe kun je creatief met uitdagingen omgaan? ‘Deze vragen dragen niet alleen bij aan welbevinden, maar juist ook aan duurzaam leren en presteren. Dus niet alleen vragen: Welke les draai je af vandaag, maar hoe ben je als leraar aanwezig, hoe sta je voor die groep?’

Presteren

Overigens, ‘blije leerlingen’ zijn daarbij niet per se het enige doel; tot bloei komen is niet alleen je gelukkig voelen, legt Korthagen uit. ‘We willen dat kinderen opgroeien tot verantwoordelijke wereldburgers die zich volledig kunnen ontplooien. Gelukkig zijn is niet het enige doel van onderwijs, toch?’ Hij verwacht juist dat dit boek het gat tussen de gelukkige Nederlandse leerlingen (onderzoek Unicef) en hun lage positie op internationale ranglijstjes voor taal, lezen en rekenen boek zal dichten.

Maar hoe werkt dat? Bloeikracht bevat een leerlijn persoonsvorming voor de basisschool, waarin positieve pedagogiek het uitgangspunt is. En daar ligt een stevige wetenschappelijke basis onder. Korthagen: ‘We laten bijvoorbeeld zien hoe je de veerkracht van leerlingen kunt bevorderen en hoe je ze helpt hun best mogelijke zelf te ontwikkelen (zoals binnen de positieve psychologie is onderzocht). Je leert ook hoe je ze kunt helpen het verband te zien tussen hun eigen inzet en succes – we weten uit onderzoek van Dweck dat een zogenoemde groei-mindset leerprestaties bevordert. We besteden aandacht aan hoe je hoge verwachtingen koestert van leerlingen, want ook daarbij weten we uit onderzoek dat ze die vervolgens waar maken.’ Ook collega’s als De Winter, Sitskoorn en vele anderen worden in Bloeikracht geciteerd.

Gezien worden

De Keijzer: ‘Ongemerkt en automatisch worden leraren door deze positieve pedagogiek  gestimuleerd en ondersteund in hun handelen in de klas. Je gaat je vanzelf afvragen: Wat draag ik eigenlijk uit als leraar, of als schoolleider?’

Het basisboek laat je nadenken over wat voor leraar je eigenlijk wilt zijn. Een reflectievraag in het boek luidt bijvoorbeeld: Als je een oud-leerling tegenkomt, wat zou je dan willen dat die zich herinnert van jouw lessen? ‘Gezien worden natuurlijk’, zeggen veel mensen volgens Korthagen. Dat antwoord komt ook in veel onderzoeken naar de relatie tussen leraar en leerlingen steeds weer naar boven. Bloeikracht helpt die vraag weer beter tussen de oren van de leraar te krijgen en biedt er concrete handvatten voor.

Bloeikracht benadrukt ook dat het belangrijk is kernkwaliteiten te (blijven) zien bij een leerling of een collega met wie het stroever loopt. Korthagen: ‘Dat is soms lastig. Als je leraren daartoe uitnodigt, schrikken ze vaak, omdat ze zich realiseren: oh ja, dat kind is veel meer dan dat bepaalde gedrag of telkens diezelfde interactie. Met dat besef kunnen ze iemand weer ruimte geven. We geven soms te snel labels aan mensen en dat is heel beperkend. Laten we blijven kijken naar het potentieel dat een ieder heeft.’

Vijf leergebieden

Bloeikracht omschrijft dat potentieel in vijf leergebieden waarin je op school kunt werken aan persoonsvorming. De leergebieden zijn kernkracht (leerlingen leren hun eigen kernkwaliteiten en talenten ontdekken en ontwikkelen), focuskracht (aandacht, bewustzijn en zelfregulatie, waarvan we weten uit onderzoek dat het belangrijk is om tot leren te komen), creatiekracht (creativiteit en probleemoplossend vermogen, nodig om wendbaar te zijn in een moderne kenniseconomie en voor een verrijkend leven), zijnskracht (om je goed te voelen over jezelf en anderen, samen te werken en samen te leven), en ten slotte koerskracht (waarin informatieverwerking, het waarderen en erkennen van eigen en andermans waarden en het ontwikkelen van een moreel kompas centraal staan).

Hoe ingewikkeld is dat in een cultureel diverse samenleving? Kiki de Jonge: ‘Het gaat er om dat leerlingen zich bewust worden van waarden, in hun gezin, in hun cultuur, en van de waarden in de Nederlandse democratie. Dat vraagt ook van leraren dat zij ruimte creëren voor dialoog en verschil, zonder direct te oordelen. Juist daarin ligt een belangrijke pedagogische opdracht.’ De Keijzer: ‘In welke culturele of levensbeschouwelijke context je ook opgroeit, dat maakt niet uit. Je moet je bewust worden van de waarden in je omgeving en hoe jouw eigen waarden zich daartoe verhouden en hoe je je daarmee kunt verbinden. De leerlijn gaat echt verder dan het individuele stukje persoonsvorming.’

De vijf leergebieden vormen een samenhangend geheel waardoor persoonsvorming handen en voeten krijgt. Niet iedere leerling is even ver in ieder leergebied. Een goede leraar koestert deze diversiteit. Korthagen: ‘Die verschillen maken niet uit; doel is alle leerlingen tot bloei te brengen en ze allemaal te laten groeien. Nu grijpen we vaak pas in als er problemen zijn. Dat is de verkeerde weg. Waarom beginnen we niet aan de voorkant? Als je flow creëert in een klas, zitten leerlingen goed in hun vel, verdwijnen pest- en ordeproblemen en leren ze beter. Daar hebben we in de praktijk mooie voorbeelden van gezien.’

Bestel hier het Basisboek Bloeikracht. Je krijgt dan automatisch ook een signaal als het Praktijkboek Bloeikracht klaar is.