Aan de slag met Zelfregulerend leren? Dit moet je weten en zo pak je het aan

Zelfregulerend leren betekent dat een leerling in staat is om het eigen leren in goede banen te leiden, kan evalueren, bijsturen en zichzelf kan motiveren voor het leren. Met behulp van de zogenoemde leerstrategieën leert een leerling concrete manieren van leren, die hij of zij bewust in kan zetten om het leren zo soepel mogelijk te laten verlopen. 

Veertien leerstrategieën en vijf clusters

Er zijn in totaal 14 leerstrategieën: Overzien, Jezelf kennen, Vooruitkijken, Bijhouden, Terugkijken, Herhalen, Verdiepen, Organiseren, Jezelf organiseren, Omgeving organiseren, Anderen organiseren, Jezelf vertrouwen, Het nut zien en Jezelf motiveren. Deze leerstrategieën kunnen worden onderverdeeld in vijf clusters:

• Metacognitieve kennis: overzien, jezelf kennen
• Metacognitieve vaardigheden: vooruitkijken, bijhouden, terugkijken
• Cognitieve vaardigheden: herhalen, verdiepen, organiseren
• Organisatievaardigheden: jezelf organiseren, omgeving organiseren, anderen organiseren
• Motivatie: jezelf vertrouwen, het nut zien, jezelf motiveren

Inzicht in eigen sterke en zwakke punten als het gaat om leren

Het boek Zelfregulerend leren met effectieve leerstrategieën behandelt per hoofdstuk een leerstrategie en geeft praktische tips waarmee je leerlingen kunt helpen zich deze eigen te maken en te gebruiken.

Voorbeeld
Zo krijgen de leerlingen met de leerstrategie 'Jezelf kennen' inzicht in hun sterke en minder sterke punten als het gaat om school. Bij deze leerstrategie is het belangrijk de leerling te helpen de juiste vragen te stellen, vragen die leerlingen stimuleren een metacognitieve bril op te zetten. Hiermee bedoelen we vragen zoals:

• ‘Wat heb je precies gedaan?’;
• ‘Welke stappen heb je gezet?’;
• ‘Welke stappen hebben geholpen en welke gingen minder goed?’

Zo leer je leerlingen een helikopterview aan te nemen en gaan ze hun leerproces beter begrijpen, vormgeven en uiteindelijk beter presteren. 

Zelf de voorwaarden scheppen voor een goede leeromgeving

Naast inzicht in hun eigen kunnen, is starten met het evalueren van een goede leeromgeving ook een belangrijke pijler voor succesvol leren. Leren vindt immers altijd plaats op een fysieke plek: thuis, in de bibliotheek of op school. Om optimaal te kunnen leren moet deze fysieke omgeving ‘meewerken’.

Voorbeeld

Met de leerstrategie ‘Omgeving organiseren’ leren leerlingen hoe ze voor zichzelf een leeromgeving creëren waarin ze adequaat kunnen leren. Hierbij is het ook belangrijk om leerlingen voor te lichten over de juiste hoeveelheid prikkels. Wist je bijvoorbeeld dat het ook goed mogelijk is dat een leerling te weinig prikkels krijgt? Aan de hand van de juiste vragen en het invullen van handige schema’s, kunnen leerlingen zelf de voorwaarden scheppen die ze nodig hebben om goed te kunnen leren.

Starten met zelfregulerend leren in drie stappen

We schetsen drie stappen om een goede start te maken met zelfregulerend leren en het zelfregulerend leren te blijven toepassen. De eerste stap houdt in dat het nodig is om inzicht te hebben in waar je leerlingen nu staan als het gaat om motivatie en inzicht in het eigen leerproces. In de tweede stap gaan we dieper in op het geven van een goede instructie en in de derde stap vertellen we je meer over hoe je het zelfregulerend blijft trainen. 

Stap 1. Inzicht in waar je leerlingen staan: motivatie, inzicht en eigen leerproces

Weet waar je leerlingen staan, wat ze al wel of niet kunnen en pas daar je aanpak en instructie op aan. Met de Nederlandse Vragenlijst voor Effectieve leerstrategieën breng je in klas 1, 2 of 3 van het vo individueel of groepsgewijs in kaart waar leerlingen staan met betrekking tot de inzet van leerstrategieën. Voor groep 7 en 8 van het po is er nu de Leerstrategieën 7-8.

Voorbeeld

Na de afname zie je in de individuele rapportage of in de groepsrapportage in welke leerstrategie(ën) een leerling minder goed is en waar de leerling nog aan kan werken.

Stap 2. Geef een goede instructie 

Pas als je weet waar je leerling staat en wat hij wel of niet aankan, kun je een verwachting maken van wat hij nog moet (bij)leren. Het is belangrijk om je instructie daarop af te stemmen: een goede instructie is hierbij belangrijk. Dat wil zeggen: leg het duidelijk uit, doe het voor en blijf benoemen welke leerstrategie er wordt geoefend of met welke leerstrategie er wordt gewerkt.

Voorbeeld
Modelen is hier de sleutel en scaffolding ook. Dit geldt overigens ook voor het aanleren van leerstrategieën bij leerlingen met een stoornis of een lager IQ: wees duidelijk en stem je verwachting af op de capaciteit van de leerling. Neem het boek Zelfregulerend leren met effectieve leerstrategieën als uitgangspunt voor de instructies.

Stap 3. Blijven trainen en aan de slag! 

Door goed te blijven benoemen met welke leerstrategie de leerlingen op dat moment bezig zijn, onthouden ze het beter. Blijf de materie ook koppelen aan de lesstof voor herkenning. Door bijvoorbeeld in groepjes aan de slag te gaan met de Trainingskaarten Zelfregulerend leren met effectieve leerstrategieën blijven de leerlingen samen bewust oefenen en aan de slag. 

Als je de Poster zelfregulerend leren ook nog in de klas hebt hangen, kunnen ze altijd even spieken hoe het ook alweer zat en waar ze nou eigenlijk precies mee bezig zijn.

Leerstrategieën in coronatijden

In deze tijden raden we je aan om te starten met de leerstrategieën die gaan over motivatie: hét moment om de leerlingen weer een groep te laten worden, te laten wennen aan de dagelijkse gang van zaken op school en wat dit voor iedereen betekent. 

• Bouw aan relatie, competentie en autonomie en ga vanuit daar verder. Kijk goed naar de impact van de coronacrisis op de leerlingen, laat ze erover praten en kijk hoe je de motivatie inzichtelijk krijgt door te starten met de leerstrategieën die motivatie onderzoeken en evalueren.

Leerstrategieën zijn er voor iedereen

Het inzetten van leerstrategieën is van belang voor alle leerlingen in het (speciaal) basis- en het (speciaal) voortgezet onderwijs. Het kan per leerlingen en per niveau wel verschillen aan welke leerstrategieën meer of minder behoefte is.

Voorbeeld per doelgroep

• Op het (V)MBO kunnen bijvoorbeeld de leerstrategieën 'Het nut zien' en 'Jezelf vertrouwen' (cluster Motivatie) wat meer aandacht nodig hebben. Zeker op de lagere niveaus hebben de leerlingen al een aardige rugzak aan onderwijservaring die niet altijd positief is. Dat kan in de weg staan van het optimaal jezelf ontwikkelen.
• Voor de gemiddelde leerlingen kan het juist weer goed werken om aan de slag te gaan met leerstrategieën die helpen om het prestatieplafond te benaderen.
• Bij een groep goed presterende en hoogbegaafde leerlingen kun je bijvoorbeeld richten op leerstrategieën die zich richten op tijdswinst of meer plezier in het leren.