Lezen: een goede voorbereiding in de kleuterklas is het halve werk

Als volwassene sta je er nauwelijks meer bij stil. Je leest gewoon teksten, zoals deze zin. Maar eigenlijk is het een klein wonder, stelt ontwikkelingspsycholoog Sebastián Aravena. ‘Je kijkt naar zwarte symbooltjes op een bladzijde of scherm en dan ontrolt zich een film van betekenis in je hoofd. Dat vind ik enorm fascinerend.’ 

Het is overigens geen wonder dat zich spontaan aandient. Je moet het kinderen expliciet aanleren. Aravena verdiept zich al een werkend leven lang in hoe je kinderen het beste kunt inwijden in die wereld van klank- en lettersymbolen. Hij werkt in de praktijk (diagnostisch onderzoek naar en behandelingen van lees- en spellingproblemen) en doet daarnaast als wetenschappelijk directeur van RID Taal Rekenen ook veel onderzoek. Zijn missie is om inzichten uit leesonderzoek te vertalen naar tools voor de klaspraktijk, zodat álle kinderen vlot kunnen leren lezen. 

Vuistregels

Leesonderzoek biedt heldere en eenduidige vuistregels voor hoe kinderen het beste leren lezen. ‘Effectief kunnen verklanken is het drijvende mechanisme in de leesontwikkeling’, vertelt Aravena. Dit leren omzetten van letters naar klanken en vice versa vergt veel oefening en veel blootstelling aan klanken. ‘Kinderen hebben tijd nodig om die representatie van klank-lettertekencombinaties in hun brein vast te leggen.’ 

Kinderen moeten uit de brij aan klanken die gesproken taal is, de losse klanken leren onderscheiden, bijvoorbeeld horen wat het verschil tussen ‘doos’ en ‘roos’ is. Daarna leren ze die klanken koppelen aan de symbolen van hun schrift - bij ons is dat het alfabet, in landen als China leren kinderen karakters. En vervolgens begint het experimenteren en spelen: wat gebeurt er als ik de ‘b’ eraf haal? Hoe kan ik hakken en plakken? Welke dingen zie ik in het lokaal die met een ‘k’ beginnen? Zo train je hun klankbewustzijn (fonemisch bewustzijn). 

Daarnaast is het belangrijk om het orthografisch bewustzijn te wekken. ‘Dat heeft te maken met de conventies van je schrift, bijvoorbeeld dat je in het Nederlands van links naar rechts leest en dat zinnen door kunnen lopen naar een volgende regel’, vertelt Aravena. ‘Maar ook dat je met letters woorden kunt bouwen en met woorden zinnen. Al die voor ons volwassenen vanzelfsprekende zaken moet je kinderen expliciet aanleren.’ 

En daarmee moet je niet wachten tot groep 3, weten leesonderzoekers. Het is essentieel om al in de kleuterklas te werken aan ontluikende geletterdheid. ‘Alleen zo kun je kinderen in groep 3 een gelijke start geven’, stelt Aravena. ‘Want kinderen die thuis veel worden voorgelezen en veel taal horen, hebben een enorme voorsprong op kinderen die uit taalarmere gezinnen komen.’ 

Automatiseren 

Vroeg beginnen is dus het motto. ‘De lat mag in de kleuterklas hoog liggen’, stelt Aravena. Tijdens schoolbezoeken merkt hij regelmatig dat leraren bang zijn dat het aanleren van letters aan kleuters ten koste zou gaan van aandacht voor de sociaal-emotionele ontwikkeling. ‘Maar het is niet of of, het kan en en zijn.’ 

Aravena’s advies is om in groep 2 kinderen vrijwel alle 45 klank-lettercombinaties aan te bieden. ‘Dat kan heel goed op een manier die past bij jonge kinderen, met volop ruimte voor spel en beweging. Maar zorg wel dat het niet vrijblijvend is, richt je onderwijs er gericht op in.’ Hij noemt als mooi voorbeeld het ‘klankkwartier’ op de basisscholen van het Amsterdamse bestuur AMOS: ‘Elke twee dagen leren kleuters in groep 2 gedurende dat kwartier een letter en die wordt veel herhaald. De scholen zien een enorme verbetering bij de start in groep 3.’

Om scholen te ondersteunen bij actief aanvankelijk leesonderwijs in groep 2 ontwikkelde Aravena samen met collega’s de serious game KlankKr8. Het idee hierachter is simpel: door kinderen veelvuldig bloot te stellen aan letters en de bijbehorende klanken, kunnen ze die combinaties automatiseren. In de game helpen kinderen een astronaut om de Loenies naar hun eigen planeet terug te brengen. ‘Het speldoel valt samen met het leerdoel: je hebt succes als je letters en klanken goed koppelt’, legt Aravena uit. De game is gebouwd op bewezen effectieve elementen uit leesonderzoek, zoals instructie, veel oefenen en inzet van alle zintuigen. ‘De astronaut zegt bijvoorbeeld: “dit is de p”. De leerling ziet en hoort de letter tegelijk, en ziet bovendien de bijbehorende mondbeweging. Met hun vinger tekenen kinderen de lettervorm na’, vertelt Aravena. 

KlankKr8 begint klassikaal, met twaalf korte sessies met instructie en oefeningen op het digibord. Pas daarna laat je kinderen zelfstandig spelen met de game. ‘Die combinatie van expliciete instructie door de leerkracht en de herhaling en oefenen via de game is het meest effectief’, aldus Aravena. 

Uit onderzoek door Oberon, in opdracht van het Nationaal Kennisinstituut Onderwijs (voorheen NRO), blijkt dat KlankKr8 effect sorteert: de groep kleuters die met de game had geoefend had een betere letterkennis dan kleuters uit de controlegroep. En, mooi meegenomen: kinderen vinden de game leuk om te spelen. 

Vorderingen volgen

Met KlankKr8 geef je leerlingen een solide basis voor groep 3. Maar ongeveer een kwart van de leerlingen heeft, al dan niet door een leesstoornis, moeite met het leren lezen. Zij zijn ook in groep 3 en 4 gebaat bij veel extra oefening (ondersteuningsniveau 2 en 3). Voor hen is WoordKr8 ontwikkeld, een game met wederom een leerzaam ruimteavontuur. Leerlingen spelen dit samen met een tutor (bijvoorbeeld een klassenassistent of oudere leerling) die de instructies voorleest. Ook WoordKr8 is gebaseerd op effectief gebleken elementen. 

Beide games zijn adaptief, ze passen zich dus telkens aan bij wat leerlingen al kunnen en wat ze nodig hebben. In het LeerKr8-portaal kun je als leraar de vorderingen en knelpunten van leerlingen volgen. ‘Als je bijvoorbeeld ziet dat een leerling veel moeite heeft met de ‘eu’ en ‘ui’, kun je zelf iets extra’s aanbieden’, vertelt Aravena. Je kunt hiervoor via het leerkrachtportaal aanvullend materiaal downloaden. 

Fijn is dat je bij KlankKr8 kunt kiezen uit negentien talen, zodat NT2-leerlingen in de game instructie in hun eigen taal krijgen (ze leren natuurlijk wel de Nederlandse klanken en letters). 

Hoe meer speeltijd, hoe meer leerwinst er is. Idealiter spelen kinderen 48 keer een kwartier, verspreid over enkele weken.  ‘In het onderzoek van Oberon speelden ze gemiddeld 16 sessies, dat is eigenlijk te weinig’, vertelt Aravena. ‘Maar zelfs met die 16 sessies bleek er al een leereffect.’ Hij beseft dat 48 keer spelen in de praktijk niet altijd haalbaar is, maar niet alles hoeft onder schooltijd te gebeuren: ‘Kinderen kunnen de game ook thuis spelen. Bespreek dit met ouders en leg uit waarom het belangrijk is.’

De Universiteit van Maastricht is bezig een dynamische test te ontwikkelen die RID straks kan inbouwen in KlankKr8. ‘Het idee is dat je als leraar dan al in een vroeg stadium kunt beoordelen welke leerlingen in groep 3 ook WoordKr8 nodig hebben’, vertelt Aravena. ‘Want hoe eerder je de extra ondersteuning inzet, hoe minder kans dat kinderen achterop raken.’ 

Klank&WoordKr8 bieden samen een solide en evidence-based leeslijn. Aravena benadrukt  dat beide games onderdeel van een groter geheel moeten zijn. ‘De games vervangen zeer zeker niet de instructie van de leerkracht.’ Zorg verder dat kinderen veel in aanraking met boeken komen en blijf veel voorlezen. Alleen zo ontdekken kinderen dat het de moeite loont om zich die rare zwarte kriebels eigen te maken: ze leiden naar een wereld vol verhalen.

Meer weten over een abonnement op Klank&WoordKr8? Schrijf je hier in voor een gratis informatiebijeenkomst.