‘ware wonderdieren’
De eerste vrouwen in de Nederlandse politiek (1917-1927)
Vrouwen in de politiek
Niet slechts een enkeling, maar honderden vrouwen bleken in het begin van de twintigste eeuw politieke ambities te koesteren. Na de invoering van het algemeen kiesrecht hoopten zij een zetel te bemachtigen in gemeenteraden, de Provinciale Staten of de Staten-Generaal. Voor sommigen was dit een eerste stap op weg naar een indrukwekkende politieke carrière.
Een nieuw geluid dat werd gehoord
De huisvrouwen, leerkrachten, voormalige dienstboden, juristen en ‘gewone’ arbeidersvrouwen zetten zich in voor vrouwenrechten, onderwijs voor meisjes, een betere betaling van vroedvrouwen, het openstellen van het burgemeesterschap voor vrouwen en nog veel meer. Opvallend veel nieuwe volksvertegenwoordigers waren gehuwd en moeder. Juridisch gezien waren zij weliswaar handelingsonbekwaam, maar dat weerhield hen er niet van hun nieuwe geluid te laten horen.
Wie waren deze vrouwen? En waarom was hun partijkeuze zo belangrijk? In ‘ware wonderdieren’ laat Margit van der Steen ons kennismaken met deze moedige eerste vrouwelijke politici.
Inhoudsopgave ‘ware wonderdieren’
Proloog 11
1. Uit de schaduw van Aletta Jacobs 15
Vrouwen mogen zich verkiesbaar stellen 15 | Op zoek naar de eerste vrouwelijke volksvertegenwoordigers 17 | Beelden van de eerste vrouwelijke politici 21 | De realiteit: circa vierhonderd vrouwen met politieke ambities 22
Carry Pothuis-Smit 24
2. Emancipatie en Pacificatie: Nederland rond het einde van de Eerste Wereldoorlog 29
De tweede sekse 29 | Strijd 32 | Teleurstelling en overwinning 37 | Politiek op loopafstand: de gemeenteraad 39
Henderika van Zelm-van den Berg 42
Johanna Naber 45
3. Politiek wordt partijpolitiek 51
Verschuiving van de macht 51 | Een nieuw kiesstelsel met nieuwe procedures 52 | Liberalen: voorstanders van gelijke rechten 55 | Sociaaldemocraten: eerst socialisme, daarna vrouwenrechten 59 | Confessionele partijen: weerstand tegen vrouwen in de politiek 63 | Een vrouwenpartij oprichten of aansluiten bij een bestaande partij? 66
Anke Tjaden-van der Vlies 68
4. Door mannen gekozen: de eerste vrouwen in de politiek (1917-1923) 73
Barsten in het mannenbastion 73 | De Tweede Kamer: 21 vrouwen voor 100 zetels 74 | De eerste zestien in de Provinciale Staten 77 | Provinciale Statenleden kiezen de eerste vrouw in de Eerste Kamer 78 | Gemeenteraden 80 | Meer dan tweehonderd kandidaten 80 | Waar kwamen vrouwen in de raad? 82 | Leeftijd gemeenteraadsleden 83 | Beroepsleven lokale bestuurders 84 | Een nieuw beeld: driehonderd vrouwen met politieke ambities 85
Titia Cornelia Goedhuis-van der Ploeg 87
Antsje Timmerman-Lenstra 90
5. Door mannen gekozen: winnaars en verliezers (1917- 1923) 93
Aletta Jacobs en Suze Groeneweg 93 | Met 22 stemmen in de Deventer gemeenteraad 94 | Winnaars en verliezers: de Tweede Kamer en de Provinciale Staten 97 | Gemeenteraadsverkiezingen 98 | Waarom wint de een en verliezen de
anderen? 101
Annie Meijer 105
6. Van moeilijke start tot onvrijwillig vertrek: beginnen en eindigen 109
Alle begin is moeilijk: oefenen met politiek 109 | Besturen in het katholieke maatschappelijk werk 110 | Vereeniging voor Vrouwenkiesrecht als leerschool 111 | De Vrouwengroep in de Vrijheidsbond 113 | De sdap Vrouwenbond 114 |
Afscheid van de politiek 116 | Huwelijk en zwangerschap 119
Maria Elisabeth Bes 123
7. Door mannen én vrouwen gekozen: vrouwelijke volksvertegenwoordigers (1922-1927) 127
In Maastricht en Leiden gaan de eerste vrouwen naar de stembus 128 | 1922: verkiezingen voor de Tweede Kamer op komst 131 | Een verrassende uitslag 133 | Lokale verkiezingen in 1923 136 | Spreiding naar gemeenten en politieke kleur 138 | Gemeenteraad als springplank 140 | De bijzondere situatie in Zuid-Limburg 142 | Reden tot feest? 143
Maria Sara Geijs-Rappange 145
Eiske ten Bos-Harkema 147
8. Huisvrouwen in de politiek 151
Huisvrouwen en moeders zijn niet geschikt voor de politiek 151 | ‘de vrouw is haren man gehoorzaamheid verschuldigd’ 152 | Een handelingsonbekwaam staatshoofd 154 | De wetgeving versus de realiteit 156 | Passief vrouwenkiesrecht opent deuren 160 | ‘de gemeente als een groot gezin’ 163 | Lokale bestuurders zijn geen echte politici 166
Wilhelmina van Itallie-van Embden 168
Frida Katz 171
9. Van eerstelingen, ‘gewone’ arbeidersvrouwen, ‘huisgenooten van God’ en radicalen: de verhalen 175
De eerste vrouwen in de landelijke en provinciale politiek 175 | De eerste vrouwen in de gemeenteraden 177 | Een ‘gewone’ arbeidersvrouw 181 | ‘huisgenooten van God’:
christelijke politici 186 | Joodse vrouwen 188 | Religieus socialisten en communisten 190 | Over de invloed van klasse en religie 193
Sophie Charlotte Bronsveld-Vitringa 194
Berendina Stoel-Nieuwhof 197
10. Het nieuwe geluid van vrouwen 201
Hoe weten we wat vrouwelijke volksvertegenwoordigers deden? 201 | ‘Vrouwenonderwerpen’ 203 | Gelijke rechten 205 | Van zusterpensioen en armoedebestrijding 208 | Sterke moeders 210 | Zorg voor kinderen en kwetsbaren
211 | Drankbestrijding 214 | Huisvesting en huishouden 215 | Onderwijs 215 | Twistpunt: beroepsarbeid van de gehuwde vrouw 216 | Oorlog en vrede 219 | ‘De vrouw sprak op haar eigen wijze’ 220 | ‘Je mag je door zo’n vrouw toch niet de loef laten afsteken’ 224 | Vrouwen maken een verschil dat ertoe doet 225
Mathilde Cohen Tervaert-Israëls 227
Slotbeschouwing 231
Huisvrouwen in de politiek 234 | Politiek wordt partijpolitiek, oftewel het belang van procedures 235 | Winnaars en verliezers 236 | Nieuwe thema’s op de politieke
agenda 237 | Gelijk en toch verschillend 240 | Wat verandert er als vrouwen ook naar de stembus mogen? 241 | Het belang van lokale politiek 242
Noten 245
Bijlagen 257
Bijlage 1: Vrouwen in de Staten-Generaal 1918-1927 257
Bijlage 2: Vrouwen in de Provinciale Staten 1919 258
Bijlage 3a: Vrouwen in de gemeenteraden 1919-1923 259
Bijlage 3b: Vrouwen in de gemeenterade 1923-1927 262
Afkortingen 266
Tijdlijn 267
Literatuur 268
Bronnen en websites 275
Verantwoording en dank 277
Illustratieverantwoording 283
Over de auteur 284
Personenregister 285
In de media
Artikel van Margit van der Steen: De eerste vrouwen in de Nederlandse politiek (1917-1927) in tijdschrift Burgemeester
