Schrijven NL- team lanceert nuchtere aanpak voor een beter handschrift

Slechts 5 tot 8 letters bepalen de leesbaarheid van een handschrift. Hoe schrijf je ze, hoe verbind je ze aan elkaar? Wie leerlingen deze top 8 goed aanleert, heeft al een wereld gewonnen, domweg omdat deze letters het meest frequent voorkomen in Nederlandse teksten. Toch zijn het niet per se de e (onmisbaar), de n, de a, de t en de i waar leraren de meeste aandacht aan besteden in de klas. Jammer, want juist die tijd zou - vanzelf - het meeste rendement opleveren. Andersom geredeneerd, wat betekent dat voor wie veel lestijd besteedt aan de f (inderdaad, een van de minst voorkomende letters)?

Resultaten uit handschrift- en breinonderzoek zoals hierboven koppelen aan de lespraktijk om de leesbaarheid van de teksten van Nederlandse leerlingen te verbeteren? Het multidisciplinaire team van SchrijvenNL doet het moeiteloos. En met verve. Op 23 januari wordt haar nieuwe remediërende methode voor handschriftonderwijs Hanenpoten voor groep 5-8 gelanceerd.

Oefenen, oefenen, oefenen

Ria Nijhuis-van der Sanden kent alle breinonderzoek naar schrijven met de hand op haar duimpje als emeritus hoogleraar Paramedische Wetenschappen aan de Radboud Universiteit. De vrouwelijke evenknie van Paul Kirschner zou je haar kunnen noemen, een nuchtere debunker. ‘Wat we in mijn vakgebied geleerd hebben, is dat als je iemand een vaardigheid wilt leren, je niet eerst allerlei randvoorwaarden moet trainen. Als je wilt leren fietsen, helpt het niet om je balans te oefenen op een zadel zónder fiets. Voor schrijven geldt hetzelfde. Als een leerling daar moeite mee heeft, moet-ie niet gaan kruislopen of knippen, maar oefenen, oefenen, oefenen met een potlood op papier.’

Dat handschriftonderwijs urgent is, weten we. En niet alleen omdat de eindexamens in Nederland nog meestal met de hand worden gemaakt en je leerlingen dus moet blijven trainen op leesbaarheid. ‘Wat we ook weten’, aldus Nijhuis, ‘is dat leerlingen zaken beter onthouden als ze ze opschrijven dan wanneer ze bijvoorbeeld typen. Omdat ze niet alles wat ze horen zo snel kunnen opschrijven, moet hun brein al samenvatten wat iemand zegt; het is dus al actief met de verwerking van wat ze horen of lezen. En bovendien: iedere letter vergt een andere beweging van de hand, dus er zijn meer breingebieden intensiever betrokken dan bij het typen waar je steeds dezelfde beweging maakt. FMRI-onderzoek bevestigt dat: je ziet aan de bloedstromen in de hersenen dat er domweg meer gebeurt als je met de hand schrijft. Een meer alledaags bewijs? Als je een boodschappenlijstje schrijft, hoef je het eigenlijk bijna niet meer te gebruiken. Door het schrijven is het al verankerd in je brein.’

Teamsport

Een goed leesbaar handschrift levert dus allerwegen winst op. Maar hoe leer je leerlingen dat het beste aan? Begin simpel en met de meest gebruikte letters, zegt Maud Lapien, in het dagelijks leven pabo-docent aan Fontys Educatie en coördinator van het handschriftonderwijs op Montessori Kindcentrum De Elzen in Tilburg waar ze ook als leerkracht voor groep 1,2 staat. Ze kan de zes aspecten van een leesbaar handschrift dromen: 

•  Zijn de lettersporen goed?
•  Lopen de verbindingen tussen de letters soepel (‘Het duurt even voordat leerlingen doorhebben dat je niet hoeft te stoppen met schrijven maar dat je lekker door kan gaan met die lus!’)
• Is het handschrift regelmatig (voldoende ‘vloeiend’)
• Zijn de letters groot genoeg en zijn de verhoudingen tussen romp-, lus, en stokletters in orde (schriftgrootte)?
• Zit er voldoende ruimte tussen de woorden en letters?
• Staan de woorden als het ware op een denkbeeldige lijn?

Handschriftonderwijs is een teamsport, benadrukt Lapien. Tuurlijk, groep 3 en 4 is misschien wel de belangrijkste fase van het aanleren, maar pas in groep 7 en 8 ontwikkelen leerlingen een automatisch, vlot en goed leesbaar handschrift (zo luidt ook het nieuwe kerndoel overigens, een hele verbetering volgens team SchrijvenNL). ‘Om dat te bereiken, is het essentieel om in groep 5 en 6 kilometers te maken. Schrijven dus, niet alleen bij de schrijfles, maar ook bij de zaakvakken. Daarbij is het goed om in alle groepen dezelfde vaktermen en beoordelingscriteria te hanteren. Ook nog in groep 8 en eigenlijk ook in het middelbaar onderwijs. Je moet een handschrift onderhouden.’

-       

Motivatie

Lapien, die blij is met de verschijning van Hanenpoten, geeft leerkrachten graag concrete tips. Geef leerlingen feedback op hun schrijfprestaties, dus zet niet alleen een rode streep door een onleesbaar woord, maar geef aan wát er fout is. Gaan leerlingen een kijkplaat maken over de Noord- en Zuidpool? Zorg dat ze op de hoofdletters letten. Tekstjes (en cijfers) zijn idealiter niet alleen in het schrijfschrift, maar in alle schriftjes leesbaar. ‘En heel belangrijk’, zegt ze, ‘laat je niet verleiden tot giswerk als ze een toets gemaakt hebben die nauwelijks leesbaar is. Sommige leerlingen zijn hartstikke handig en laten met opzet de d en de t op elkaar lijken. Is het altijd goed… Ga daar niet in mee en richt het handschriftonderwijs op de kerneigenschappen van het schrift in plaats van alleen op precisie en lijntjes.’

Zorg daarbij dat leerlingen snel resultaat zien, dat motiveert, zegt Anneloes Overvelde, die promoveerde bij het Donders Instituut van de Radboud Universiteit op handschriftproblemen bij kinderen. ‘Gouden tip: begin met letters die ze veel gaan gebruiken, zodat ze met weinig inspanning veel resultaat boeken. En besteed aandacht aan het herleren van onleesbare letters die ze veel gebruiken. Is je instructie duidelijk genoeg? Filmpjes op het digibord tonen vaak alleen de bewegende punt van de pen, maar leerlingen moeten de beweging van de hand kunnen volgen. Ze leren door imiteren; beeld zonder die hand, maakt nadoen lastig.’

Kijk ook kritisch naar je materiaal, stelt Overvelde. ‘Vaak is IK het eerste woordje dat leerlingen leren schrijven in groep 3. Maar terwijl de i nog wel lukt, is de k een heel ingewikkelde letter met een lus en een strik, omhoog en omlaag. Dan is een probleem snel geboren.’

Quickscan

Ingrid van Bommel - kinderfysiotherapeut met decennia ervaring in de behandeling van kinderen met handschriftmoeilijkheden – heeft ook nog wel een tip. En niet de minste. ‘Veel leerkrachten zijn eigenlijk handelingsverlegen als het ondanks alle inzet niet meteen lukt. Daarom hebben we een quickscan ontwikkeld, die helpt leerlingen te selecteren die extra ondersteuning nodig hebben. SchrijvenNL had al twee groepsinterventies ontwikkeld voor oudste kleuters (WRITIC) en voor groep 3-4 (SASS). Daar komt nu Hanenpoten voor groep 5-8 bij. Bij de quickscan voor groep 5-8 zit een passend evidence-informed stappenplan om leerlingen in circa zes weken weer op het niveau van de rest van de klas te tillen.’ Zo leren alle leerlingen vlot en leesbaar schrijven in het basisonderwijs!

Interesse in Hanenpoten van SchrijvenNL en wil je de quickscan ontvangen? Laat hier je gegevens achter.

Zk