‘Moet ik nu alweer reflecteren?’
Reflectie heeft de afgelopen jaren een vaste plek gekregen in opleidingen en professionele ontwikkeling. Toch roept het woord bij veel mensen nog steeds weerstand op. Volgens Fred Korthagen is dat niet zo vreemd: veel mensen hebben ervaringen met reflectie die weinig opleveren of zelfs frustreren. Terwijl reflectie juist bedoeld is om je verder te brengen in je werk en ontwikkeling. Tijd om een paar hardnekkige vragen opnieuw te bekijken.
Is reflecteren niet gewoon een duur woord voor nadenken?
Het lijkt misschien een kwestie van woorden, maar het verschil is groot. Veel mensen denken na over hun werk, maar blijven daarbij in hetzelfde kringetje rondgaan. Bijvoorbeeld: je denkt na over een gesprek dat niet lekker liep en blijft hangen in ‘volgende keer moet ik duidelijker zijn’.
Of zoals Korthagen het beschrijft: je blijft ‘malen’. Je denkt na, maar komt niet echt verder. Reflectie helpt je om daaruit te stappen. Door een paar eenvoudige stappen te doorlopen, ga je anders kijken naar wat er gebeurde en ontstaan nieuwe inzichten, bijvoorbeeld dat je je misschien onzeker voelde of iets belangrijks niet uitsprak.
Kost reflecteren niet veel tijd?
Dat denken veel mensen. Maar wie eenmaal gewend is om te reflecteren, merkt dat korter soms juist krachtiger is. Soms is één moment van stilstaan al genoeg.
Even niet automatisch reageren, maar jezelf een korte vraag stellen: wat gebeurt hier eigenlijk? Wat is hier belangrijk? Bijvoorbeeld midden in een overleg waarin je merkt dat je afdwaalt of geïrriteerd raakt. Korthagen noemt dat reflection in action. Dat kan een paar seconden duren en toch direct effect hebben op hoe je handelt, bijvoorbeeld doordat je bewust kiest om eerst een vraag te stellen in plaats van te reageren.
We reflecteren vooral op wat misgaat, niet op wat lukt.
Waarom voelt reflecteren vaak zo zwaar of moeilijk?
Omdat het vaak zo wordt aangeleerd. Reflectie wordt iets wat achteraf moet, uitgebreid moet en vooral gericht is op wat niet goed ging, bijvoorbeeld in lange verslagen of vaste reflectieformats die weinig opleveren en eindeloos herhalen.
Maar zo hoeft het niet te zijn. Korthagen beschrijft reflectie juist als een vorm van ontdekken. Je krijgt zicht op wat er speelt, ziet nieuwe mogelijkheden en merkt dat je groeit. Bijvoorbeeld dat een lastige situatie minder vastzit dan je dacht. Dat maakt het juist lichter en vaak zelfs leuker.
Is het niet demotiverend om steeds te kijken naar wat misgaat?
Dat is het zeker, en toch gebeurt het vaak. Als mensen hebben we de neiging om te focussen op problemen, de zogenaamde negativity bias. Na een dag werken denk je sneller terug aan dat ene lastige gesprek dan aan drie dingen die goed gingen.
Juist door te kijken naar wat goed ging, ontdek je wat werkt. Misschien bleef je rustig in een lastig gesprek of wist je iemand echt te bereiken. Reflectie wordt dan iets opbouwends: het helpt je om je sterke kanten bewuster en vaker in te zetten.
Helpt reflectie ook bij iets praktisch als saaie vergaderingen?
Juist daar wordt het heel concreet. Veel vergaderingen draaien om problemen, waardoor ze stroperig en weinig inspirerend worden. Denk aan overleggen waarin iedereen punten afwerkt, maar niemand echt betrokken is.
Door te reflecteren op hoe je werkt, kun je dat kantelen. Bijvoorbeeld door niet te starten met ‘wat gaat er mis?’, maar met ‘waar willen we naartoe?’ Dat zorgt vaak voor meer energie, andere gesprekken en een hogere opbrengst van de vergadering.
Heeft het zin om te reflecteren als mijn collega’s het niet doen?
Reflectie begint altijd bij jezelf. We zijn gewoontedieren en vallen makkelijk terug in vaste patronen, bijvoorbeeld hoe je reageert op een kritische collega.
Door te reflecteren krijg je zicht op die patronen en kun je andere keuzes maken. Misschien stel je een open vraag waar je normaal in de verdediging schiet. Dat heeft vaak direct effect op hoe situaties verlopen, ook in interactie met anderen. Je hoeft dus niet te wachten tot iedereen meedoet.
Tot slot
‘Reflectie is eigenlijk een soort avontuur,’ zegt Korthagen. ‘Je ontdekt steeds weer iets nieuws, ook over jezelf.’ Dat geloof loopt als een rode draad door zijn werk. Niet reflecteren omdat het moet, maar omdat het je iets brengt. Omdat je merkt dat je groeit, dat situaties anders kunnen en dat je met meer plezier en vertrouwen gaat handelen.
In het boek Zin in reflectie nodigt hij je uit om daar zelf mee te spelen. Niet groots of ingewikkeld, maar gewoon, in kleine momenten tijdens je werkdag.
Over de auteurs
Fred Korthagen is grondlegger van het veelgebruikte reflectiemodel van Korthagen en auteur van onder meer de bestsellers Krachtgericht coachen en De kracht van reflectie. Hij is emeritus hoogleraar onderwijskunde en geldt internationaal als autoriteit op het gebied van opleiden, training en coaching.
Mischa Korthagen is trainer in kernreflectie en krachtgericht coachen. Hij begeleidt jongeren en jongvolwassenen bij het ontwikkelen van zelfvertrouwen, kracht en authenticiteit, en combineert inzichten uit verschillende disciplines om leerprocessen te ondersteunen.