Het ui-model: kijken naar wat er onder gedrag ligt

Wat eronder ligt: de lagen van de ui

Het ui-model helpt om zichtbaar te maken wat er onder gedrag speelt. Het beschrijft hoe verschillende lagen in de persoon met elkaar samenhangen. Van buiten naar binnen gaat het om: omgeving, gedrag, vaardigheden, overtuigingen, identiteit en betrokkenheid (of missie). In de kern liggen iemands kernkwaliteiten. In de situatie van Marieke worden deze lagen concreet zichtbaar:

• In haar omgeving wordt regelmatig een beroep op haar gedaan: collega’s hebben het druk en werk blijft liggen.
• Op het niveau van gedrag zie je dat ze veel werk oppakt en moeilijk nee zegt.
• Daaronder liggen vaardigheden: ze is goed in organiseren, schakelen en ondersteunen, waardoor ze ook makkelijk extra taken oppakt.
• Op het niveau van overtuigingen spelen gedachten als: ‘anderen rekenen op mij’ en ‘ik mag niemand teleurstellen’.
• Deze hangen samen met haar identiteit: ze ziet zichzelf als iemand die betrouwbaar is, betrokken en van waarde voor het team.
• Nog een laag dieper ligt haar betrokkenheid en ideaal: ze wil bijdragen, het goed doen voor anderen en betekenisvol zijn in haar werk.
• In de kern liggen haar kernkwaliteiten, zoals betrokkenheid en verantwoordelijkheid. Maar daar sluimert ook het vermogen om in rust te zijn en afgestemd op zichzelf, iets wat Marieke snel ‘vergeet’. 

Potentieel versus belemmeringen

Wat dit zichtbaar maakt, is dat gedrag niet op zichzelf staat. Het komt voort uit een samenhang van lagen die op elkaar inwerken. Juist wat Marieke sterk maakt, draagt ook bij aan het probleem waar ze tegenaan loopt. Dat maakt de situatie minder eenvoudig dan die eerst leek. Het gaat niet alleen om iets afleren. De betrokkenheid en verantwoordelijkheid van Marieke zijn immers waardevolle kwaliteiten. 

Tegelijkertijd zorgen diezelfde kwaliteiten ervoor dat ze zichzelf voorbijloopt. In het ui-model wordt dit beschreven als een spanningsveld tussen potentieel (bij Marieke de kwaliteiten rust en afstemming op zichzelf) en belemmeringen (haar overtuigingen over wat ze ‘moet’ doen en haar aangeleerde identiteit). 

Van corrigeren naar begrijpen

Wanneer je deze lagen meeneemt in een gesprek, verschuift de focus. Het gaat niet meer alleen over ‘anders doen’, maar ook over wat iemand belangrijk vindt, waar iemand energie van krijgt en….. waar Marieke’s worsteling zit.

Dit betekent bijvoorbeeld dat het coachingsgesprek niet alleen gaat over nee zeggen, maar ook over haar behoefte om bij te dragen en van betekenis te zijn. Vragen veranderen dan ook van karakter: wat maakt dat dit belangrijk voor je is? Wanneer helpt deze betrokkenheid je, en wanneer niet. Welke overtuigingen kosten je energie? Kun je dat voelen in jezelf? Wat is hierbij je ideaal, je verlangen? Wat helpt je om  balans te vinden? Het gesprek wordt minder gericht op corrigeren en meer op bewustwording.

Van begrijpen naar handelen

Dat betekent niet dat gedrag geen rol meer speelt. Uiteindelijk gaat het er ook om dat iemand andere keuzes maakt. Bij Marieke kan dat betekenen dat ze in het moment bewuster afweegt: wil ik hier ja op zeggen omdat het nodig is, of omdat ik het lastig vind om nee te zeggen?

Het verschil is dat die keuzes niet losstaan van de persoon zelf, maar verbonden zijn met wat iemand belangrijk vindt en waar iemand voor wil staan. Veranderen betekent dan ook bewegen op meerdere lagen tegelijk: niet alleen iets anders doen, maar ook anders kijken, anders wegen en anders reageren in het moment. Vaak begint dat klein. Iemand merkt: hier zeg ik ja, terwijl ik twijfel, en probeert daar stap voor stap iets anders in te doen.

Tot slot

Gedrag is vaak het meest zichtbaar en daarmee het eerste waar aandacht naartoe gaat. Het ui-model laat zien dat daaronder meer ligt. Door ook aandacht te hebben voor overtuigingen, gevoelens, idealen en kernkwaliteiten ontstaat een rijker beeld van wat er speelt. En daarmee ook meer ruimte om tot verandering te komen die beter past bij de persoon zelf en die duurzaam is.

Het ui-model is ontwikkeld door Fred Korthagen en komt in verschillende van zijn publicaties terug. Het biedt een bruikbaar denkkader voor iedereen die ontwikkeling van mensen begeleidt.