Onderzoekend vermogen als krachtige competentie voor leraren
Het leraarschap is een handelend en ‘leven-lang-leren’-beroep. Dat vraagt om een nieuwsgierige en kritische houding en onderzoekend vermogen. Onderzoekend vermogen ontwikkelen tijdens je lerarenopleiding helpt studenten deze competentie te ontwikkelen en in de dagelijkse praktijk in te zetten.
Lisette Munneke, Jeroen Rozendaal en Lidewij van Katwijk zijn alle drie ervaren docent-onderzoekers op het thema van onderzoekend vermogen. Ze zijn trots op het boek dat ze samen ontwikkelden. “Dit is echt een ander boek geworden dan het aanbod dat er al was”, vindt Van Katwijk. “Geen receptenboek over hoe je de onderzoekscyclus doorloopt, maar een procesboek vanuit de praktijk. We bewegen naar onderzoekend vermogen als kerncompetentie die je op elke dag van je leraarschap kan inzetten. En dat is precies wat nodig was. We leiden studenten niet op tot onderzoekers, maar tot leraren die onderzoekend kunnen handelen.”
Onderzoekend vermogen inzetten
Munneke vertelt hoe het hbo het belang van onderzoek ten dienste van het beroep wel inzag, maar de focus te veel op het leren uitvoeren van klassiek onderzoek legde, getoetst met een onderzoeksverslag. “Het klopte niet, dat voelde iedereen. Lerarenopleidingen worstelden daarmee.” De auteurs laten zien hoe onderzoekend vermogen juist verweven is met de dagelijkse praktijk van het leraarschap. Volgens Rozendaal volgt de indeling van het boek daarom ook de verschillende fasen van de lerarenopleiding: van de eerste dag op de opleiding tot de eerste jaren na diplomering.
We willen meegeven: ‘dit gaat over mijn lessen en lesgeven’ in plaats van ‘dit gaat over onderzoek doen in het algemeen’.
De ontwikkeling van onderzoekend vermogen begint bij de constatering dat handelingskennis ontbreekt. “Noticing noemen ze dat in het Engels”, zegt Van Katwijk, “je neemt als leraar waar dat er iets ontbreekt.” Munneke reageert: “Carlos van Kan gebruikt de term bumpy moments: de momenten waarop je het even niet goed weet. Het lukt niet om een goed onderbouwde keuze te maken, of wat je geleerd hebt lijkt simpelweg niet te werken. Op die momenten, die zich een leven lang voordoen, ga je als professional aan de slag om kennis te creëren in en mét de context waarin je werkt. Dat doe je door op een onderzoekende en kritische manier te denken en handelen. Zo kom je aan het stuur van je eigen leren en kennisontwikkeling. Je maakt betere keuzes in je lessen en begrijpt waarom iets wel of niet werkt.”
Passende grondigheid
In dit boek leren studenten hoe ze hun vragen kunnen beantwoorden met een passende mate van grondigheid, afhankelijk van het moment en de context. Dat kan variëren van iets opzoeken op Google of het aan een collega vragen, tot grondigere bronnen raadplegen of data verzamelen. “Het hoeft geen generaliseerbare kennis op te leveren”, zegt Van Katwijk, “maar wel bruikbare handelingskennis voor de eigen praktijk. We stimuleren wel om je vragen en kennis te delen, vanaf het moment dat de onderzoeksvraag bij je opkomt.”
“Inderdaad”, zegt Munneke, “Vraag je af of je de enige bent met deze vraag en met wie je kunt samenwerken. Betrek anderen erbij. Ga niet in je eentje op zoek naar een antwoord, en zeker niet van achter een bureau.” “Daarmee draag je ook bij aan de algehele professionaliteit en ontwikkeling van je team”, voegt Rozendaal toe. “Een probleem staat zelden op zichzelf, meestal leeft dat breder. Dat kan over van alles gaan, bijvoorbeeld het ontwerpen, geven en evalueren van lessen of het zorgen voor voldoende veiligheid en rust in een groep.”
Onderdeel van professionaliteit
De auteurs pleiten voor een omslag van leraren als uitvoerders naar leraren als ontwerpende professionals. Vakmensen die zich blijven ontwikkelen. “Bij dat proces komt veel zelfregulatie kijken”, zegt Rozendaal, “ook daar moeten we studenten in begeleiden. Probeer onderzoekend vermogen gedurende de hele lerarenopleiding in beeld te houden, wijs studenten er regelmatig op. Zo vergroot je de kans dat ze onderzoekend vermogen blijven inzetten in verschillende situaties.”
Onderzoekend vermogen is volgens Munneke een belangrijk onderdeel van de professionaliteit van leraren en een motor om te blijven leren.
“Het past heel mooi binnen het plaatje van een leven lang leren en professionele ontwikkeling, het stopt niet na de opleiding.”
Satéprikker voor samen opleiden
Van Katwijk verwacht dat het boek ook een goede ondersteuning kan zijn bij het samen opleiden. “We richten ons niet alleen tot de lerarenopleidingen”, zegt ze, “maar ook tot de schoolopleiders. Juist in de praktijk kunnen ze met de student meekijken waar de handelingsverlegenheid zit.” Ook Munneke hoopt dat de vernieuwde ideeën over onderzoekend vermogen in het hele systeem van samen opleiden terug gaan komen. “Onderzoekend vermogen kun je zien als de satéprikker tussen opleiden in de opleiding en het werkplek-leren. Het kan die twee werelden heel mooi met elkaar verbinden. Ik zie ons boek als een kans om de lerarenopleiding te verbeteren en het beroep interessanter te maken!”
Onderzoekend vermogen ontwikkelen tijdens je lerarenopleidng
Lisette Munneke, Jeroen Rozendaal, Lidewij van Katwijk
Het boek is opgebouwd langs de fasen van de lerarenopleiding: propedeuse, hoofdfase en afstudeerfase. In elk deel staat een nieuwe reeks beroepssituaties centraal, van eerste leservaringen en zicht krijgen op leerlingen tot lessenseries ontwerpen, omgaan met verschillen, afstuderen, samenwerken in een team en blijven leren als professional. Theorie en praktijk zijn daarbij voortdurend met elkaar verbonden via voorbeelden, analyses en toepassingen uit de onderwijspraktijk.