Psychiatertaal

Psychiaters gebruiken dagelijks een rijke maar soms ook verwarrende vaktaal. Begrippen worden verschillend gebruikt, overlappen of zijn in de loop van de geschiedenis van betekenis veranderd. In de reeks Psychiatertaal verkent psychiater Michiel W. Hengeveld deze terminologie. Vanuit zijn jarenlange betrokkenheid bij onderwijs, opleiding en publicaties in de psychiatrie onderzoekt hij waar begrippen vandaan komen, wat ze precies betekenen en hoe we ze het best kunnen gebruiken. Met een scherp oog voor nuance en een grote liefde voor de psychiatrische taal nodigt Hengeveld collega’s uit om preciezer – en soms ook kritischer – naar hun eigen vaktaal te kijken.

Deze reeks wordt aangeboden als onderdeel van de Psychiatrie Collectie van Boom. De eerste columns zijn vrij toegankelijk; vervolgartikelen zijn exclusief beschikbaar voor abonnees van de collectie.

Recent heb ik een onderzoek afgesloten onder driehonderd patiënten die naar mijn zelfstandige praktijk waren verwezen voor diagnostiek van een mogelijke autismespectrumstoornis. In dat kader had ik in een vragenlijst het volgende fenomeen opgenomen: ‘De eigen gedachten met geluid horen binnen in het hoofd.’ Het bleek dat bijna de helft dit punt had aangekruist. Met name patiënten bij wie ik de diagnose ASS stelde. Het denken met geluid binnen in het hoofd was soms permanent aanwezig, soms alleen bij stress, soms alleen bij bewust doordenken en soms had het de vorm van een dialoog. Desgevraagd bestond dit fenomeen al van jongs af aan. Geregeld waren de patiënten verbaasd om te horen dat niet iedereen de eigen gedachten hoort: ‘Hoe weet je dan wat je gedachten zijn?’ Vaak werd het al door de patiënten zelf gedifferentieerd van psychotische ervaringen. Bij doorvragen gaven de patiënten aan dat het hun eigen gedachten waren en dat ze er controle over hadden. Bij allen was de realiteitstoetsing intact.

Er bleek voor deze niet-pathologische vorm van het horen van je eigen innerlijke taal* geen algemeen aanvaarde term te bestaan. Is het misschien Gedankenlautwerden? Letterlijk: gedachten die luid worden. Een fraai begrip uit de klassieke psychopathologie. Cramer en later Schneider beschreven het als een fenomeen waarbij de patiënt zijn gedachten hoort, als akoestische waarneming binnen of van buiten het hoofd, op het moment dat hij ze denkt.^1,2 Hallucinatoir dus. Het werd door Schneider zelfs tot de eersterangssymptomen van schizofrenie gerekend. Opmerkelijk is overigens dat ook in de klassieke literatuur niet altijd ondubbelzinnig wordt aangegeven of deze ‘akoestische waarneming’ noodzakelijk via het gehoor wordt ervaren, dan wel als een intern auditief fenomeen. Ook in Nederlandse leerboeken is hier onduidelijkheid over: Rümke spreekt van het horen van de eigen gedachten, terwijl Kuiper het beschrijft als het akoestisch hallucineren van de eigen gedachten, als een van buiten komend geluid.^3,4 Het begrip droeg dus vanaf het begin al een zekere fenomenologische rekbaarheid in zich.

Hoe moeten we deze term vandaag de dag dus eigenlijk definiëren?

In een modern artikel over stemmen, lezen we een casus van een man die ‘all of a sudden started to hear his thoughts aloud.’³ De inhoud van zijn gedachten was volgens hem niet vreemd. Hij noteerde slechts dat er ‘something wrong in his brain’ moest zijn. Antipsychotica hielpen niet. De auteurs duiden dit als Gedankenlautwerden, met als Engelse vertalingen: thoughts out loud, audible thinking, thought echo. Het wordt beschreven als een eerste stap in het ontwikkelen van auditieve verbale hallucinaties.

Daar begon mijn verwarring.

Als iemand zijn eigen gedachten hoort, maar de inhoud niet vreemd is, en hij weet dat het zijn gedachten zijn, is dat dan het begin van een hallucinatie? Of is het een vorm van innerlijke taal met een auditief karakter, zoals bij mijn niet-psychotische patiënten? In mijn onderzoek bleek dit ‘auditief denken’ niet beperkt tot patiënten met een autismespectrumstoornis. Het leek eerder een modaliteit van denken: sommige mensen denken meer visueel, anderen verbaal maar zonder innerlijk geluid, weer anderen auditief. Dat auditieve denken kan hinderlijk zijn, want het gaat heel vaak gepaard met een ‘vol hoofd’, maar is niet noodzakelijk vervreemdend of waanachtig.

Het Duitse ‘werden’ is hier cruciaal. Het duidt op een proces: iets wordt iets anders. Gedachten worden luid. Er vindt een overgang plaats van denken naar waarnemen. In de klassieke beschrijving lijkt dat een grensoverschrijding te impliceren. Denken krijgt een perceptueel karakter.

Maar in de hedendaagse literatuur over innerlijke taal lijkt het accent verschoven. Het auditieve aspect wordt beslissend. Zodra een gedachte auditieve kwaliteit heeft, wordt er gesproken van audible thoughts. En audible thoughts worden dan weer vertaald als Gedankenlautwerden.

Misschien dreigt hier een subtiel verschil verloren te gaan. Het verschil tussen een gedachte die auditief gekleurd is, en een gedachte die de status van waarneming opeist. Tussen een modaliteit en een ontregeling. Tussen eigenaarschap en vervreemding.

Als bijna de helft van mijn onderzochte patiënten auditief denkt, kunnen we moeilijk volhouden dat deze auditieve kwaliteit gerelateerd is aan auditieve verbale hallucinaties.

Moeten we auditief denken daarom wel Gedankenlautwerden noemen? Ik twijfel. Woorden uit de klassieke psychopathologie dragen hun geschiedenis met zich mee. Wie ze gebruikt, roept ook hun connotaties op. Misschien is het beter om het horen van de eigen gedachten binnen in het hoofd voorlopig bij zijn beschrijvende naam te laten: auditief denken. En de term gedachtenluidworden te reserveren voor dat zeldzamere moment waarop denken werkelijk in horen overgaat, gepaard gaande met de verstoring van de eigenaarschapservaring.⁶

Literatuur

1. Cramer A. Die Halluzinationen im Muskelsinn. Freiburg; 1896.

2. Schneider K. Klinische Psychopathologie. Stuttgart: Thieme; 1959.

3. Sommer IEC, Selten JP, Diederen KMJ, Blom JD. Thought echo and audible thoughts. Psychopathology 2010; 43:137–140.

4. Rümke HC. Psychiatrie. Amsterdam: Scheltema & Holkema; 1954.

5. Kuiper PC. Hoofdsom der psychiatrie. Utrecht: Bijleveld; 1973.

6. Yttri JE, Urfer-Parnas A, Parnas J. Auditory verbal hallucinations in schizophrenia. Part II: Phenomenological aspects. J Nerv Ment Dis 2014; 202:506-12.