Leren van je werk, terwijl je het doet
Het is zes uur ’s avonds. Je klapt je laptop dicht. In de trein naar huis speelt dat ene gesprek zich opnieuw af in je hoofd. Waarom reageerde je zo? Waarom zei je niet wat je eigenlijk wilde zeggen? ‘Dat moment,’ zegt Fred Korthagen, ‘is een uitnodiging tot reflectie. In een wereld zonder draaiboek is leren van wat je meemaakt essentieel.’
Precies dát was voor Fred de aanleiding om Zin in reflectie te schrijven. Toen hij zijn zoon (en reflectie-trainer) Mischa vroeg om mee te lezen, gebeurde er iets onverwachts. ‘Ik dacht: dit kan nóg praktischer,’ zegt Mischa. ‘De modellen zijn sterk, maar hoe zorg je dat iemand ze echt gebruikt op een drukke werkdag?’ Wat begon als meelezen, mondde uit in een gezamenlijke uitgave.
De noodzaak van leren in actie
Volgens Fred is reflectie een kernvaardigheid in deze tijd. ‘Professionals krijgen te maken met snelle veranderingen, complexe samenwerking en maatschappelijke druk. Routine alleen is niet genoeg. Je moet kunnen bijsturen terwijl je bezig bent.’
Veel ontwikkeling vindt niet plaats in trainingen, maar in de praktijk zelf. ‘De vraag is of je die ervaringen benut,’ zegt hij. ‘Ga je automatisch door, of sta je stil bij wat er gebeurt?’ Mischa ziet in zijn werk dat veel professionals vooral doorgaan. ‘We lossen op, plannen door en rennen verder. Maar zonder reflectie herhaal je vaak onbewust hetzelfde patroon.’
Er valt minstens zoveel te leren van wat wél werkt.
Reflecteren mag ook leuk zijn
Toch roept reflectie bij veel mensen weerstand op. Het voelt zwaar, tijdrovend of theoretisch. ‘Ik zag dat reflectie vaak werd teruggebracht tot formulieren en vaste stappen,’ zegt Fred. ‘Terwijl het in wezen gaat om bewust leren van wat je meemaakt.’
Volgens Mischa bestaat er een belangrijk misverstand. ‘Reflectie hoeft geen aparte activiteit te zijn die je achteraf organiseert. Het kan onderdeel zijn van je werk zelf. Kort, praktisch en concreet.’ En misschien wel het belangrijkste: het mag ook leuk zijn. ‘Nieuwsgierig kijken naar wat er gebeurt, kan energie geven.
Maar licht betekent niet oppervlakkig. In het boek staan ook oefeningen die dieper gaan. ‘Soms werk ik met mensen en ontdekken ze in een gesprek ineens waarom ze ooit voor dit werk kozen,’ zegt Mischa. ‘Dat zijn vaak inspirerende momenten.’ Stilstaan bij wat je werkelijk raakt in je werk, maakt duidelijker wie jij bent als professional. ‘Reflectie gaat niet alleen over beter functioneren,’ zegt Fred, ‘maar ook over trouw blijven aan wat voor jou betekenisvol is.’
Leren van wat goed gaat
Wat in het boek opvalt, is dat reflectie niet primair draait om fouten analyseren. ‘We hebben de neiging om vooral te kijken naar wat niet goed ging,’ zegt Fred. ‘Dat heeft te maken met onze negativity bias. Problemen trekken onze aandacht.’ Maar reflectie die alleen over tekortkomingen gaat, kan verlammend werken. ‘Dan wordt het zwaar,’ zegt Mischa. ‘Terwijl er minstens zoveel te leren valt van momenten die juist goed gingen.’
Fred knikt. ‘Als een gesprek soepel verliep of een overleg energie gaf, dan zit daar informatie in. Wat deed jij waardoor dat werkte? Welke kwaliteit kwam naar voren? Dat zijn aanknopingspunten voor groei.’ Door aandacht te geven aan wat werkt, versterk je wat al aanwezig is.
Reflectie als avontuur
Wat hen beiden motiveert, is dat reflectie niet alleen leidt tot effectiever werken, maar ook tot meer voldoening. ‘Werk is een plek waar je jezelf vormt,’ zegt Fred. ‘Elke ervaring bevat de mogelijkheid om te groeien.’ Volgens hem is dat de kern: ‘Reflectie is geen navelstaren. Het is een manier om met meer bewustzijn te handelen en dichter bij je eigen waarden te blijven.’
Mischa ziet reflectie als een vorm van nieuwsgierigheid. ‘Je komt situaties tegen die je uitdagen. Soms schuurt het, soms gaat het verrassend goed. Als je daar bewust bij stilstaat, wordt je werk meer dan een reeks taken. Het wordt een leerproces.’
Misschien begint het bij dat moment in de trein naar huis. De vraag is alleen of je het ziet als iets wat je dwarszit, of als een kans om te groeien.
Zin in reflectie
40 reflectie-oefeningen om je professionele ontwikkeling een boost te geven
Zin in reflectie laat zien hoe je van je dagelijkse werk je beste leerplek maakt. Met veertig praktische oefeningen leer je scherper kijken, bewuster kiezen en met meer vertrouwen handelen.
Over de auteurs
Fred Korthagen is grondlegger van het veelgebruikte reflectiemodel van Korthagen en auteur van onder meer de bestsellers Krachtgericht coachen en De kracht van reflectie. Hij is emeritus hoogleraar onderwijskunde en geldt internationaal als autoriteit op het gebied van opleiden, training en coaching.
Mischa Korthagen is trainer in kernreflectie en krachtgericht coachen. Hij begeleidt jongeren en jongvolwassenen bij het ontwikkelen van zelfvertrouwen, kracht en authenticiteit, en combineert inzichten uit verschillende disciplines om leerprocessen te ondersteunen.