Hoe voorkom je reflectiediarree?
Reflecteren is in veel opleidingen een vast onderdeel geworden. Studenten schrijven verslagen, kijken daarbij terug op ervaringen en analyseren hun handelen. Toch herkennen veel docenten dit probleem: reflecties blijven oppervlakkig, herhalen steeds hetzelfde en voelen voor studenten als een verplicht nummer. Soms wordt dat inmiddels treffend ‘reflectiediarree’ genoemd.
Volgens Fred Korthagen ligt het probleem niet bij reflectie zelf, maar bij hoe we het vormgeven. ‘Er is niets mis met af en toe uitgebreid schriftelijk reflecteren, zeker als een student ergens echt mee bezig is,’ zegt hij. ‘Maar als het een verplicht nummer wordt, werkt het al snel averechts.’ Met een paar eenvoudige aanpassingen kan reflectie weer iets worden dat echt iets oplevert.
Tip 1
Stop met reflectie als uitgebreide schrijfopdracht
Veel reflectie verzandt in lange teksten. Studenten schrijven wat ze denken dat er van hen verwacht wordt en gaan soms zelfs bakkeleien om het verplichte aantal woorden te halen. Maar reflectie zit niet in het opschrijven, maar in het nadenken over wat essentieel is. Met minder tekst kom je vaak sneller tot de kern, mits de vragen scherp genoeg zijn en er ruimte is om echt na te denken.
Laat studenten daarom kort en kernachtig reflecteren, bijvoorbeeld:
- Aan de hand van een paar gerichte vragen, met één of twee essenties per vraag.
- Of in gesprek met iemand die doorvraagt.
Tip 2
Stel concrete vragen
Veel reflectievragen zijn te algemeen: ‘Wat ging goed/niet goed?’ of ‘Wat kan beter?’ Dat levert voorspelbare antwoorden op. Concrete vragen helpen om dieper te kijken naar wat er echt speelde. Dat vraagt ook iets van de docent: doorvragen en niet te snel genoegen nemen met eerste, algemene antwoorden.
Werk daarom met vragen die uitnodigen tot verdieping, zoals:
- Wat verraste je in deze situatie?
- Wanneer werkte het wél, en waardoor?
- Wat voelde en wilde je op dat moment?
Tip 3
Reflecteer ook over de ander(en)
Vooral beginnende professionals zijn vaak sterk op zichzelf gericht. Reflectie blijft dan hangen in het eigen handelen. Door ook naar de ander en de interactie te kijken, ontstaat meer inzicht in wat er werkelijk gebeurt in een situatie. Tegelijk is dit niet altijd vanzelfsprekend en vraagt het oefening om verder te kijken dan het eigen perspectief.
Richt de aandacht daarom ook op de ander en de relatie:
- Wat denkt of voelt de ander?
- Is er afstemming of juist frictie?
- Wat gebeurt er tussen ons?
- Wat kan ik doen om meer flow te creëren?
Tip 4
Reflecteer ook op wat goed gaat
Studenten leren vaak dat reflectie vooral gaat over problemen. Maar juist door te kijken naar wat werkt, ontdekken ze hun kwaliteiten. Dat vraagt soms een omslag, omdat studenten niet gewend zijn om op deze manier naar hun handelen te kijken. Tegelijk levert het vaak meer motivatie en inzicht op.
Laat studenten daarom ook succeservaringen onderzoeken, bijvoorbeeld door te kijken naar:
- Wat deed jij precies?
- Wat maakte dat het werkte?
- Wat in jou maakte het verschil?
Tip 5
Maak reflectie klein en direct
Reflectie wordt vaak iets achteraf, in een verslag. Terwijl het ook krachtig is in het moment zelf. Kleine reflectiemomenten helpen om bewuster te handelen en sneller te leren van wat er gebeurt. Dat vraagt oefening, maar levert vaak snel merkbaar verschil op in de praktijk.
Bouw daarom korte reflectiemomenten in, bijvoorbeeld:
- Na een activiteit: wat gebeurde er, wat was essentieel, wat kies ik nu?
- Tijdens een les: wat neem ik waar bij mezelf en bij de studenten?
- Vlak voor je reageert: wat speelt hier eigenlijk?
Tip 6
Ga voorbij standaardantwoorden en maak het persoonlijk
Studenten leren snel hoe ze ‘goede reflecties’ schrijven en vervallen in vaste formuleringen, zoals ‘ik moet beter plannen’ of ‘ik moet duidelijker zijn’. Daarmee blijft reflectie oppervlakkig. Wanneer je een laag dieper gaat en kijkt naar wat iemand drijft, wordt reflectie betekenisvoller. Juist daar ontstaat vaak echte beweging in leren en ontwikkelen.
Help studenten daarom om het persoonlijk te maken, bijvoorbeeld door te vragen:
- Wat was hier echt belangrijk voor jou?
- Herken je dit patroon, komt het vaker terug?
- Wat zegt dit over wat jij belangrijk vindt of lastig vindt?
- Waar krijg je energie van, en waar loop je op leeg?
Over Fred Korthagen
Fred Korthagen geldt als een van de belangrijkste denkers op het gebied van reflectie en professionele ontwikkeling in het onderwijs. Als emeritus hoogleraar onderwijskunde ontwikkelde hij onder meer het reflectiemodel van Korthagen en publiceerde hij verschillende invloedrijke boeken, zoals Krachtgericht coachen en De kracht van reflectie. Zijn werk richt zich op hoe leren en ontwikkelen verdiept worden wanneer mensen niet alleen kijken naar wat ze doen, maar ook naar wat hen van binnenuit drijft.