Voorwoord Ahmed Aboutaleb 7

Het begon gewoon met een fiets 9

Inleiding 17

Deel 1 De werking van polarisatie 21

1 Van ‘waarheid’ naar erkenning : een eerste verkenning van het gebied 23

1.1 Een onoverbrugbare kloof? 23

1.2 En als we los van de inhoud kijken? 26

1.3 Verbinding op het alledaagse niveau 28

2 Wat zijn de mechanismen van polarisatie? 33

2.1 Eenzijdige identificatie 33

2.2 Een natuurlijk proces 34

2.3 Problematisch 36

2.4 Waarom is polarisatie zo lastig om aan te pakken? 39

2.5 Oppervlakte- en dieptelaag 41

2.6 Zijn het onze verschillen die botsen of willen we juist hetzelfde? 42

2.7 Polarisatie hanteerbaar maken 46

3 Waarom is polarisatie nu zo sterk aanwezig? 47

3.1 Gelaagd samenspel van factoren 47

3.2 Voorwaardenscheppende factoren 48

3.3 Verdeeldheid oproepende factoren 54

3.4 Versnellende factoren 59

3.5 Wat betekent dit voor de aanpak van depolarisatie? 62

3.6 En in organisaties? 64

4 Polarisatie vanuit een paradoxaal perspectief 67

4.1 Paradoxaal perspectief: de kracht van beide kanten 67

4.2 Paradoxaal perspectief toegepast: drie casussen 69

4.3 Omgaan met polarisatie: een complexe balanceeract 90

5 Waarop inzetten en waarop niet? 91

5.1 Een gelaagde aanpak 91

5.2 Versterken van maatschappelijke samenhang en

gemeenschapsopbouw 92

5.3 Welke aanpakken van polarisatie werken niet of juist averechts? 96

Deel 2 Van afscheiding naar gesprek 101

6 Zelfinzicht (omgaan met identitaire verwarring) 105

6.1 Eigenaarschap nemen 105

6.2 Onderzoek je eigen emotionele reacties 106

6.3 Erken je eigen ‘hogere’ en ‘lagere’ drijfveren 114

6.4 Ga van vinden naar vragen (deel 1) 117

6.5 Doorbreek de zwart-witte beeldvorming 125

6.6 Behoud je identitaire breedte en omarm je ambiguïteit 128

6.7 Versterk je paradoxale vaardigheden 134

Kernpunten uit dit hoofdstuk 137

7 De kloof overbruggen naar de ander 139

7.1 Waar het echt over ging … 139

7.2 De kloof overbruggen in stappen 142

7.3 Ontmoet de ander als persoon en zie hen in hun volheid 145

7.4 Ga voorbij de inhoud naar de onderliggende lagen (waar het echt over gaat) 149

7.5 Handel en spreek vanuit gelijkwaardigheid 164

7.6 Doorbreek de systemische dynamiek 170

7.7 Hoe omgaan met extreme stemmen? 180

7.8 Versterk je paradoxale vaardigheden 184

Kernpunten uit dit hoofdstuk 186

8 Vanuit leiderschap verbinding faciliteren 189

8.1 ‘Ik was toen nog politiek correct’: polarisatie over de polarisatie 189

8.2 De (bege)leider als bewaker van de samenhang 192

8.3 Polarisatie voorkomen 195

8.4 Polarisatie de-escaleren 207

8.5 Tegenstellingen als kracht benutten 214

Kernpunten uit dit hoofdstuk 222

9 Depolariserend beleid 225

9.1 Samen het speelveld aanpakken 225

9.2 Bouw aan samenhang en gemeenschapsgevoel 226

9.3 Zet in op burgerschap en eigenaarschap van de publieke zaak 233

9.4 Onderken meerdere maatstaven van maatschappelijk succes 238

9.5 Versterk het midden 241

9.6 Voorzie polarisatie niet ongewild van brandstof 243

9.7 Kanaliseer en beheers overtollige spanning 247

Kernpunten uit dit hoofdstuk 251

Dee l 3 Next level: de dialoog als hefboom voor samenhang 255

10 Paradoxale dialoog (1): samen balanceren op korte termijn 259

10.1 Samen afwegingen maken binnen een bandbreedte 259

10.2 De paradoxale dialoog in stappen 261

11 Paradoxale dialoog (2): samen balanceren op langere termijn 271

11.1 Het culturele DNA als mengpaneel 271

11.2 Meebewegen met de wijzigende context 273

11.3 Door dialoog samen de waardenbalans herijken 275

Epiloog: soms is schoorvoetende tolerantie het best haalbare 283

Literatuurlijst 287

Over de auteur 288

‘Een zeer inspirerend, rijk en praktisch bruikbaar boek met een nieuw perspectief. Het biedt handvatten voor bestuurders en leiders, en het laat concreet zien hoe we allemaal kunnen bijdragen aan minder polarisatie door op een dieper niveau te kijken naar wat ons drijft en verbindt.’ – Sharon Dijksma, burgemeester van Utrecht en voorzitter van de VNG

‘Met dit boek levert Ivo Brughmans een heel waardevolle bijdrage aan het beter leren omgaan met polarisatie in de samenleving en in organisaties. Hij laat concreet zien hoe we vanuit de loopgraven van de onwrikbare standpunten weer een open ruimte kunnen creëren waar ideeën productief mogen botsen én elkaar kunnen verrijken.’ – Prof. dr. ir. Peter-Paul Verbeek, filosoof en rector magnificus van de Universiteit van Amsterdam

‘In deze tijd waarin spanningsvelden duidelijk zichtbaar zijn in organisaties en in de politiek, is dit een hoopvol boek dat ons allemaal kan helpen om die spanning om te zetten in positieve energie. Met de enen- benadering, luisteren en uitspreken, mildheid en grenzen stellen, en door de gezamenlijke waarden te zoeken, laat Ivo Brughmans in  uitgewerkte gespreksvormen zien hoe we met polarisatie kunnen omgaan.’ – Maarten Camps, voorzitter van de Raad van Bestuur van het UWV

‘Ivo Brughmans slaagt erin om polarisatie niet te reduceren tot conflict, maar te benaderen als een uitnodiging om dieper te graven in de onderliggende drijfveren en paradoxen van onze tijd. Zijn paradoxale aanpak sluit naadloos aan bij mijn eigen overtuiging: dat samenleven pas mogelijk wordt wanneer we de spanning tussen verschil en verbondenheid niet ontlopen, maar durven dragen.’ – Khalid Benhaddou, moslimtheoloog, polarisatie-expert en opiniemaker

‘Wie de polarisatie enkel buiten zichzelf zoekt, voedt haar juist. Brughmans nodigt uit tot iets zeldzaams: zelfreflectie in tijden van morele verontwaardiging.’ – Christophe Busch, polarisatie-expert en directeur van het Hannah Arendt Instituut

‘Wat een gedegen werk! Ivo Brughmans duikt diep onder de ijsberg van polarisatie naar de onderliggende drijfveren en dynamieken. Zijn handzame gids voor depolarisatie is in de kern een wezenlijk oproep tot “her-personalisering en her-humanisering”. Het grootste cadeau dat we elkaar in conflicten kunnen geven: onszelf én de ander weer ten volste als mens zien.’ – Saskia Tempelman, polarisatie-expert en manager van het interbestuurlijk programma ‘Omgaan met Maatschappelijk Ongenoegen’, Ministerie BZK

‘Het paradoxale perspectief en de daarin aangereikte methodieken helpen mij om dieperliggende behoeftes en waarden bloot te leggen die schuil kunnen gaan achter standpunten en ogenschijnlijk negatieve uitingen van verschillende kanten. Het sterkt mij om gesprekken te openen of een vastgelopen discussie te doorbreken. Er ontstaat ruimte voor eerlijke, constructieve gesprekken over wat er werkelijk toe doet. Deze manier van werken maakt mij bewuster van mijn eigen standpunten en aannames en die van een ander, waardoor ik met meer rust, nieuwsgierigheid en empathie in gesprekken of opdrachten kom te staan.’ – Liesbeth Verdonk, beleidsadviseur Gemeente Rotterdam, Maatschappelijke Ontwikkeling, Sport.

‘Het is dan wel een mooi boek geworden, maar hij had beter wat minder als een verslaafde aan zijn laptop gehangen en wat meer tijd gemaakt om samen leuke dingen te doen.’ – Francis P.C. Brughmans, aankomend auteur en zoon van de schrijver

‘Verhelderend en direct toepasbaar. Voor de ‘minimaatschappij’ die de school is, is de methodiek van het e-en-denken, zoals beschreven in dit boek, zowel een manier om ons te laten ervaren van waaruit onze opvattingen voortkomen als een manier om de onmiskenbare kracht van de tegenstrijdigheden te benutten!’ – Gitti Burema-Bekhuis, rector van Scholengemeenschap Marianum