De neutrale staat
Pleidooi voor een conservatief pluralisme
Van wie is de democratische rechtsstaat?
Van wie is de democratische rechtsstaat? Van het volk? Van de rechter? Van de progressieve voorhoede? Of van de boze burger die zich niet langer gehoord voelt?’
In De neutrale staat ontleedt Paul Frissen de revolutionaire tijdgeest waarin populistisch rechts en activistisch links elkaar bestrijden, maar tegelijk opvallend veel op elkaar lijken. Beide claimen de democratie. Beide claimen de rechtsstaat. En beide dreigen de pluraliteit te verstikken die zij zeggen te verdedigen. Frissen laat zien hoe Nederland, ooit trots gidsland, verstrikt raakte in technocratie, morele superioriteit en een maakbaarheidsdenken dat de staat steeds minder neutraal maakte. In een samenleving die cultureel gespleten is en politiek polariseert, komt de democratische rechtsstaat zelf onder druk te staan.
Conservatief pluralisme: voor een politiek neutrale staat
Tegenover revolutionair elan en bestuurlijke overmoed plaatst Frissen een ongemakkelijke maar noodzakelijke positie: conservatief pluralisme. Geen nostalgie, geen reactionaire politiek, maar een pleidooi voor matiging, terughoudendheid en een politiek neutrale staat die verschil beschermt zonder het te willen oplossen. De neutrale staat is een uitdagende en tegendraadse verdediging van pluraliteit in een tijd die gebeten is op gelijk, zuiverheid en overwinning. Wie de democratische rechtsstaat wil behouden, moet bereid zijn zich haar niet te willen toeeigenen.
Inhoudsopgave De neutrale staat
1 Van wie is de democratische rechtsstaat? 9
Elke elite krijgt het volk dat ze verdient 10 | Revolutionaire tijdgeest 16 | Democratie en rechtsstaat 21 | Pluralisme, opnieuw 26
2 De tragische arrogantie van het gidsland 33
De mythe: koopman en dominee 34 | Het zelfbeeld breekt: nieuwe gids- landen 39 | Radicale secularisering 41 | Gespleten samenleving 44 | Falende staat 49 | De holle staat 54 | De diepe crisis: vergeefse accommodatie 59 | Misverstand en onbegrip 1 – de wereld van tekst en ontwerp 66
3 De revolutionaire tijdgeest 69
Verweesd volk na de meritocratisering 70 | Paradoxaal anti-elitisme 74 | Wokisme als dubbele uitsluiting 82 | De vreemde, het vreemde en het ene volk 86 | De symbolische wraak van het populisme 90 | Spiegelbeelden en omkeringen 93 | Revolutionaire symboliek 99 | Misverstand en onbegrip 2 – het discours van ungoverning 108
4 Democratie en rechtsstaat: verbeelding en normering 117
Het politieke als de strijd tussen vriend en vijand 118 | De symbolische orde van het politieke 125 | Democratische verbeelding en rechtsstatelijke normering 133 | Democratie versus rechtsstaat: instrumentalisering en constitutionalisering 140 | Inkleuring en verkleuring 151 | Misverstand en onbegrip 3 – de rechtsstaat als bijlage 160
5 Conservatief pluralisme 165
Misverstand en onbegrip 4 – symbolische kracht 166 | Vereisten voor een ander
perspectief 170 | Conservatisme en het behoud van het politieke 174 | Conservatisme en de dystopie van disruptie 183 | Rechtsstaat en democratie – een conservatieve verdediging 189 | Conservatief pluralisme – diversiteit zonder inclusie 199
6 De politieke neutraliteit van de staat 211
Misverstand en onbegrip 5 – de extremen en het decor 212 | De lege staat contra de holle staat 217 | Tertium: de staat is een buiten 225 | Neutrum: de staat en zijn neutraliteit 228 | De neutraliteit van de staat tussen de politiek en het politieke 233 | De neutraliteit van de staat is een politieke 237 | Democratische neutraliteit 241 | Rechtsstatelijke neutraliteit 244 | De middelen heiligen het doel – voorbij het instrumentalisme 249 | Conservatief pluralisme: voor een politiek neutrale staat 253
Woorden van dank 257
Noten 261
Literatuur 285
Register 297
‘Paul Frissen heeft er zijn specialisme van gemaakt om de staat en zijn dienaren te tuchtigen.’
