Onderzoek, geen doel op zich

‘Voor mij was 2010 een soort wake-up call. Het Inholland-schandaal, waardoor duidelijk werd  dat niemand eigenlijk goed had gedefinieerd wat onderzoek in een hbo-opleiding precies zou moeten zijn. Scripties werden beoordeeld met steeds uitgebreidere criteria. 

Studenten leren onderzoek dat ze later niet gebruiken

In het traditionele model leren studenten vaak onderzoekstechnieken die ze in hun beroep nauwelijks nodig hebben. Tegelijkertijd leren ze onvoldoende onderzoeksactiviteiten die juist wél relevant zijn voor hun werkpraktijk. 

Dat leidt volgens Miriam tot meerdere problemen:

• studenten ontwikkelen geen positieve houding tegenover onderzoek

• onderzoek voelt als een verplicht nummer

• het geleerde wordt nauwelijks toegepast in de beroepspraktijk

 Waarom zouden we überhaupt aan onderzoek doen en ‘universiteit spelen’?

‘Ik begrijp die reactie eigenlijk heel goed, als sommige docenten dat benoemen’ zo zegt Miriam. ‘Lange tijd leek het inderdaad alsof het hbo een soort universiteit in het klein probeerde te zijn. Studenten moesten onderzoek doen op een manier die sterk leek op academisch onderzoek, terwijl dat vaak weinig te maken had met hun toekomstige beroep.’

Onderzoek, geen doel op zich

‘Het antwoord is niet dat we onderzoek dan maar moeten afschaffen. Het antwoord is dat we het juiste soort onderzoek moeten doen. In veel beroepen komen professionals voortdurend situaties tegen waarin ze iets moeten uitzoeken: een probleem analyseren, een nieuwe oplossing ontwerpen, een aanpak evalueren. Daar heb je onderzoekend vermogen voor nodig.'

‘Voor mij zit de echte omslag in het vertrekpunt. Je begint niet met de vraag: hoe leren we studenten onderzoek doen? Je begint met de vraag: welke beroepstaken moeten studenten straks uitvoeren en welke producten moeten ze daarvoor kunnen maken? Pas daarna kijk je welk onderzoekend vermogen daarvoor nodig is en leren we ze wanneer en waarom je bepaalde methode inzet. Onderzoek wordt dan geen doel op zich meer, maar een middel om betere beroepsproducten te maken en betere beslissingen te nemen in de praktijk.’ Vandaar hebben we, Koen van Turnhout (docent-onderzoeker en specialist op het gebied van ontwerp- en onderzoeksmethodologie) en ik, Bouwstenen ontwikkeld.’

Scaffolding en eigenaarschap

‘Studenten krijgen complexe, praktijkgerichte opdrachten, maar missen vaak de handvatten om die stap voor stap aan te pakken. Daardoor raken ze het overzicht kwijt en ervaren ze frustratie.’

‘Tegelijkertijd ontbreekt het vaker aan een duidelijke didactiek om onderzoekend vermogen op te bouwen. Studenten worden óf overvraagd met te complexe taken, óf leren onderzoek op een te abstracte, schoolse manier die weinig aansluiting heeft bij de praktijk. Het gevolg is dat onderzoek niet effectief bijdraagt aan hun ontwikkeling als professional aldus Miriam.

Bouwstenen helpt docenten om onderzoekend vermogen stapsgewijs aan te leren, zonder studenten te overvragen. Door complexe beroepstaken op te knippen, krijgen studenten meer grip op wat ze moeten doen. Dat vergroot hun eigenaarschap, zelfvertrouwen en motivatie. Ook maakt het ‘t leerproces concreet en overzichtelijk: studenten zien wat er moet gebeuren, kunnen hun aanpak plannen en krijgen beter inzicht in hun eigen voortgang. Zeker als ze projectmatig werken heel handig!

Ordening in het verslag

'Als studenten de bevindingen opschrijven is het vaak ook zo dat je denkt ‘lees ik dit alweer? Of wat doet hier nu ineens deze opmerking?’ Het loopt zo ontzettend door elkaar. Het is echt vaak heel moeilijk te lezen voor docenten. Als je het veel duidelijker kan clusteren krijg je ook meer ordening in het verslag of wat dan ook van het portfolio. En dan is het uiteraard logischer lezen en makkelijker te beoordelen op functionaliteit van de onderzoeksmethode. Studenten kunnen wel schrijven, maar ze kunnen moeilijk ordenen. Wij moeten ze leren om analytisch te denken in het onderscheid tussen wat lever je nou op en wat doe je eraan om dat op te kunnen leveren?’

Het onderzoeksproces zichtbaar maken

Door onderzoek te structureren rond deelproducten en deelvragen ontstaat er meer logica. Zo kunnen studenten makkelijker expliciet maken hoe ze tot hun product zijn gekomen: welke stappen ze hebben gezet, maar ook welke methoden ze hebben gebruikt en waarom. 

Ook kun je vooraf de vraag stellen ‘Je gaat straks iets ontwerpen, maar als je straks het product gaat implementeren en moet evalueren, waar ga je dan op letten?’ Door de visualisatie op het planbord in Bouwstenen is dat stadium ook al in zicht. ‘En als je je veel bewuster wordt via nadenken over de evaluatie dan ga je ook beter nadenken waar het onderzoeksontwerp aan moet voldoen? Is dat eigenlijk wel haalbaar?’ Als docent kun je het zo beter didactiseren; Het zó vormgeven dat het leerbaar, bespreekbaar en te begeleiden wordt in het onderwijs.

Verantwoorden

‘We hebben Bouwstenen zo gemaakt dat het helpt bij keuzes te onderbouwen en studenten te laten reflecteren op hun aanpak. Dat maakt hun werk niet alleen beter gestructureerd, maar ook inzichtelijker en beter te beoordelen.’

Een goede probleemanalyse bevat altijd een aanleiding, daar vraagt Bouwstenen naar. En tevens: “Hoe ben je aan het product gekomen? Wat was de vraag en wat waren de deelvragen? Met welke onderzoeksmethode(n)? En waarom die methode?

'Zo zie je bij design thinking dat studenten blijven vaak hangen in empathicing; Ze zijn hele tijd leuk bezig, wat fantastisch is. Maar wat levert het precies op?'

Onderzoek met impact

In het onderwijs van de toekomst leren studenten niet alleen bedenken wat een oplossing is, maar ook om die daadwerkelijk te realiseren en te testen. In plaats van bij een plan te blijven, gaan ze actief uitproberen wat werkt en wat niet; Ze leren oplossingen toepassen, evalueren en verbeteren, in plaats van alleen beschrijven.

‘Alleen maar denken er moet iets gebeuren op het gebied van de communicatie. Nee, ook hoe ziet die communicatie er dan uit? En ook gewoon eens uitproberen. Hoe gaat het dan als je zo communiceert? Werkt dat dan wel of niet, dus ook testen. Dan ben je al aan het evalueren en zo komt veel verder In de realisatie. Dit gedachtengoed van design doing is in Bouwstenen verwerkt.’

In plaats van te blijven hangen in plannen en beschrijven, ervaren ze wat wel/niet werkt en leren ze daarvan.

Beter en creatiever onderzoeken

'Het onderwijs van de toekomst vraagt ook dat een student opgeleid wordt voor een veel breder palet aan methoden, dan ze tot nu toe vaak aangereikt krijgen; De vragenlijst is veel te veel overschat, daar kun je vaak helemaal niet zoveel mee in een beroep. Maar hoe kom je aan dat bredere palet? Alleen als je weet bij dit soort (deel)producten moet ik toch eigenlijk aan een hele andere onderzoeksmethode denken. Bouwstenen reikt je die methoden aan. Vanuit de kaarten hinten we naar de geschikte methode. En als je daar meer over wilt weten ga je naar de kennisbank.  Of heb je gaandeweg een vraag, dan ga je naar de kennisbank. Just in time. Tegelijkertijd kun studenten de kennis koppelen aan hun ervaring, waardoor deze ook beter beklijft.'

Tot slot

Onderzoek krijgt pas waarde als het iets in beweging zet. Door het te verbinden aan echte vraagstukken en concrete producten wordt het een krachtig middel om te leren, te verbeteren en impact te maken. Bouwstenen geeft docenten en studenten handvatten daartoe. Zo wordt onderzoek niet iets wat je moet doen, maar iets wat je helpt om beter werk te leveren.