Veel gebruikte kennisvormen onder de loep
Onderzoeksresultaten zijn er genoeg. De vraag is alleen: wat gebeurt er daarna? Vaak gaan onderzoekers en docenten direct van kennisinhoud naar kennisuiting. Er verschijnt een handreiking, tool of rapport, in de hoop dat de kennis vanzelf zijn weg vindt. Daarbij wordt een cruciale stap overgeslagen: nadenken over wat anderen eigenlijk met die kennis moeten doen.
In Kennisproducten uit praktijkgericht onderzoek noemen de auteurs die stap de kennisvorm. Die gaat niet over hoe kennis eruitziet, maar over het beoogde gebruik. Hieronder volgen enkele veelgebruikte kennisvormen, met per vorm een typische valkuil en een voorbeeld van wanneer het wél werkt.
_w440_h650.png)
Casusbeschrijvingen
Casussen laten zien hoe iets in de praktijk uitpakt. Ze maken abstracte kennis concreet en herkenbaar, en nodigen uit tot reflectie op professioneel handelen.
Valkuil
De belangrijkste valkuil bij casusbeschrijvingen is het spanningsveld tussen rijkheid en relevantie. Te contextgebonden en ze lijken uniek; te gladgestreken en de complexiteit verdwijnt. In beide gevallen wordt het moeilijk om ze naar de eigen praktijk te vertalen. Worden ze bovendien als ‘best practice’ gepresenteerd, dan verschuift de aandacht van afwegen naar nadoen.
Wanneer het wél werkt
Als casussen bewust worden ontworpen als denkstof, niet als voorbeeld om te volgen. Dat betekent: expliciet maken welke keuzes zijn gemaakt, welke aannames meespeelden, waar twijfel zat en welke alternatieven mogelijk waren. Door ruimte te laten voor interpretatie en vergelijking helpt een casus lezers om hun eigen handelen te bevragen, zonder te suggereren dat er één juiste oplossing is.
Fictie
Fictie wordt ingezet om mogelijke toekomsten, dilemma’s of perspectieven te verkennen zonder ze meteen vast te leggen. Het nodigt uit tot gesprek, reflectie en verbeelding.
Valkuil
Fictie wordt gezien als vrijblijvend of ‘niet echt kennis’. Daardoor wordt het ingezet als illustratie achteraf, terwijl de kracht juist zit in het gezamenlijke denkproces dat het oproept.
Wanneer het wél werkt
Als fictie expliciet wordt gebruikt om aannames te bevragen of nieuwe perspectieven te openen. Bijvoorbeeld in de vorm van scenario’s, ontwerpverhalen of toekomstschetsen die professionals helpen om anders naar hun praktijk te kijken.
Principes
Principes geven richting aan professioneel handelen zonder concrete stappen voor te schrijven. Ze helpen professionals om situaties te beoordelen en af te wegen wat passend is.
Valkuil
Onderzoekers gaan er vaak van uit dat principes één-op-één worden opgevolgd in de praktijk. In werkelijkheid functioneren principes meestal als een relatief vrijblijvende bron van inspiratie of richting. Als die verwachting niet expliciet wordt gemaakt, kan teleurstelling ontstaan over het ‘gebrek aan doorwerking’.
Wanneer het wél werkt
Als principes bewust worden ingezet als denk- en afwegingskader. Bijvoorbeeld door ze te gebruiken om praktijksituaties te bespreken, keuzes te beargumenteren of professioneel handelen te bevragen, zonder te verwachten dat ze letterlijk worden toegepast.
Methodieken
Methodieken beschrijven een wetenschappelijk onderbouwde manier van werken en worden veel ingezet in onderwijs, zorg en sociaal domein.
Valkuil
De methodiek wordt gezien als vast recept. Professionals ervaren weinig ruimte voor context, waardoor weerstand ontstaat of de methodiek slechts oppervlakkig wordt toegepast.
Wanneer het wél werkt
Als duidelijk is welke onderdelen essentieel zijn en waar ruimte zit voor professionele afweging. Methodieken die hun onderliggende principes expliciteren, worden beter begrepen én aangepast.
Protocollen
Protocollen schrijven voor wat te doen in specifieke situaties, vaak om kwaliteit te borgen of risico’s te beperken.
Valkuil
Ze worden toegepast buiten de context waarvoor ze zijn ontwikkeld en voelen dan als bureaucratische last.
Wanneer het wél werkt
Als helder is wanneer het protocol van toepassing is en waarom. Professionals gebruiken het dan als houvast, niet als keurslijf.
Tot slot
Kennisvormen zijn geen neutrale verpakking. Ze sturen hoe mensen denken, praten en handelen. Wie daar bewust bij stilstaat, ontwerpt geen kennisproduct achteraf, maar opent ruimte voor gebruik. In dit artikel zijn zes veelgebruikte kennisvormen belicht. Het boek Kennisproducten uit praktijkgericht onderzoek biedt een breder overzicht.