Waarom goed onderzoek niet vanzelf wordt gebruikt
Wat maakt dat sommige kennisproducten gaan leven in de praktijk, terwijl andere ongebruikt blijven liggen? Die vraag houdt Koen van Turnhout, lector Human Experience & Media Design aan de Hogeschool Utrecht, al jaren bezig en vormt de rode draad in zijn werk én in het boek Kennisproducten uit praktijkgericht onderzoek.
‘Het begon in 2012 op een conferentie,’ vertelt Koen. Hij verruilde zijn presentatie voor een set bierviltjes met onderzoeksconcepten. ‘Het gesprek veranderde meteen. Mensen spraken niet meer tegen elkaar, maar met wat er op tafel lag. Ik zag ineens dat de vorm waarin je kennis aanbiedt enorm bepaalt wat mensen ermee doen.’
Denken verandert als je iets in handen hebt
Dat inzicht bleef Koen bezighouden. In de jaren daarna experimenteerde hij met verschillende kennisproducten, zoals kaartensets over onderzoeksmethoden. ‘Ik merkte dat mensen er heel verschillend mee aan de slag gingen. Sommigen bouwden er lessen omheen, anderen gebruikten ze als losse hulpmiddelen.’
Juist die verschillen maakten hem nieuwsgierig. ‘Het liet zien hoe groot de invloed van vorm is op wat mensen ermee doen.’ In workshops over alternatieve vormen van kennisdeling zag hij hoe rijk het palet aan kennisproducten was, van kaarten tot spellen en scenario’s. ‘Maar we hadden eigenlijk geen kader om daar echt samen over na te denken.’
Succes is niet juist gebruik, maar eigenaarschap.
Van ervaring naar denkkader
Die zoektocht vormt de kern van Kennisproducten uit praktijkgericht onderzoek. In het boek maken Koen en zijn mede-auteurs onderscheid tussen drie lagen: kennisinhoud, kennisvorm en uitingsvorm.
‘De inhoud kennen onderzoekers wel,’ zegt Koen. ‘Maar de kennisvorm gaat over een andere vraag: wat verwacht je eigenlijk dat mensen met deze kennis doen?’ Gebruik je kennis als richtlijn, als inspiratie of als houvast voor handelen? ‘Dat zijn fundamenteel verschillende aannames.’
Pas daarna komt de uitingsvorm, de manier waarop mensen met die kennis in aanraking komen. ‘Een poster, een kaartenset of een website. Dat is belangrijk, maar slechts een deel van het verhaal.’ Volgens Koen gaat het daar vaak mis. ‘Mensen beginnen meteen bij: “We hebben een kaartenset gemaakt.” Maar de vraag is: waarom? Wat wil je dat iemand ermee doet?’
Wanneer weet je of een kennisproduct gaat landen?
Kun je eigenlijk zien aankomen of een kennisproduct gaat landen, of juist in een la verdwijnt? Koen is daar nuchter over. ‘In je eigen project eigenlijk niet. Je zit al snel in een koker van je eigen denken.’
Toch zijn er signalen. ‘Een heel sterk teken is wanneer mensen het product naar zich toe trekken. Als ze het aanpassen of ermee verder gaan, zonder jou te vragen.’ Dat gebeurde bij een kaartenset die hij ontwikkelde, waar collega’s zelf een kwartetspel van maakten. ‘Toen wist ik: dit leeft.’
In Kennisproducten uit praktijkgericht onderzoek geldt dat als een belangrijk criterium voor succes: niet of mensen het product “juist” gebruiken, maar of het eigenaarschap oproept. ‘Als iemand alleen zegt: “mooi product”, zegt dat weinig. Interessant wordt het als mensen vertellen hoe ze het morgen gaan gebruiken.’
Loslaten als gevolg van goed ontwerp
Misschien wel de lastigste les bij het ontwikkelen van kennisproducten is accepteren dat je het gebruik niet volledig kunt sturen. ‘Je kunt heel zorgvuldig nadenken over vorm en inhoud,’ zegt Koen, ‘maar uiteindelijk gaan mensen er altijd hun eigen ding mee doen.’ Dat is geen teken van mislukking. ‘Als mensen zich vrij voelen om een kennisproduct naar hun eigen praktijk te vertalen, dan nodigt het blijkbaar uit tot gebruik.’
Kennis gaat pas leven, besluit Koen, als mensen er zelf betekenis aan kunnen geven. Goed ontwerp kan dat niet afdwingen, maar het kan wel precies die ruimte openen.
Kennisproducten uit praktijkgericht onderzoek
Dit boek laat zien hoe je onderzoeksresultaten vertaalt naar kennis die professionals écht gebruiken. Met een praktisch denkkader en concrete handvatten helpt het onderzoekers al tijdens het onderzoek na te denken over vorm, gebruik en impact van kennisproducten.