Cultuurfilosofie

De geboorte van de tragedie, voor het eerste verschenen in 1871, is een lofzang op Richard Wagners ‘muziekdrama’. De grote componist dacht eenwording van Duitsland tot stand te brengen door een combinatie van muziek en tragedie, naar model van de klassieke Griekse tragediefestivals.

Wagners Ring is een meeslepende ontdekkingsreis waarbij liefde en macht, verlangen en ondergang samenkomen in een van de grootste kunstwerken ooit gecomponeerd.

De moderne wereld wordt steeds meer bestuurd door regels, protocollen en algoritmes. In scholen, ziekenhuizen, bedrijven en overheden raken mensen verstrikt in systemen die alles meetbaar en controleerbaar willen maken. Waar ooit ruimte was voor oordeel, ervaring en improvisatie, rest nu enkel het correct uitvoeren van een opdracht.

De Italiaanse marxist Antonio Gramsci (1891-1937) was de belangrijkste stem van verzet tijdens het Italiaanse fascisme. Het regime van Benito Mussolini probeerde hem monddood te maken en zette hem jarenlang achter de tralies. Gramsci liet zich niet het zwijgen opleggen en schreef in de gevangenis een baanbrekende reeks notities over filosofie, politiek en cultuur die nog altijd actueel zijn.

Dageraad is een grote aaneenschakeling van briljante en bijtende ontmaskeringen van de eigentijdse moraal. Dageraad vormt het begin van Nietzsches levenslange gevecht tegen zedenmeesters. In navolging van beroemde Franse denkers als Montaigne en La Rochefoucauld wierp hij zich op als een tegendraadse ‘moralist’. 

In De leeuw en de eenhoorn verbindt Orwell op weergaloze wijze grote politiek-filosofische vragen met kleine alledaagse dingen als de Britse liefde voor bloemen, voetbal en postzegels verzamelen. Een kritische en tegelijk tedere analyse van zijn land, met memorabele oneliners. Dit filosofische kleinood is uiterst actueel door alle debatten over nationale identiteit.

Oswald Spengler (1880-1936) was een Duitse geschiedfilosoof en cultuurhistoricus. Hij verwierf wereldwijde faam met zijn magnum opus De ondergang van het Avondland dat in twee delen verscheen (1918 en 1922). Het boek was tegen de verwachtingen van Spengler en zijn uitgever in meteen een ongekend succes.

In Metafysica van de zeden onderzoekt Immanuel Kant de grondslagen van moraal en recht. Hij maakt daarbij onderscheid tussen het domein van het recht, waarin het samenleven van vrije individuen door wetten wordt geregeld, en het domein van de deugd, waarin persoonlijke morele overtuiging centraal staat.

Tegen de achtergrond van klimaatverandering, digitale ontwrichting en toenemende ongelijkheid pleit de Kameroense filosoof Achille Mbembe voor een fundamentele herziening van onze plaats binnen het wereldwijde ecosysteem. Hij roept op tot een nieuwe planetaire bewustwording: een manier van denken en leven die de aarde erkent als gedeelde ruimte en als fundament voor een gemeenschappelijke toekomst.

Kritiek van de zwarte rede is een belangwekkende reflectie op hoe we vandaag de dag moeten denken over slavernij, racisme, gelijkheid en ongelijkheid. Achille Mbembe beschrijft de geschiedenis van de slavernij als product van het mondiale kapitalisme. 

In dit veelgeprezen werk ontwikkelt Achille Mbembe een bepalend concept in zijn denken, ‘necropolitiek’: de macht om te beslissen wie mag leven en wie sterft. Het begrip biedt een ingang om de bredere mechanismen van uitsluiting en politieke onderdrukking te analyseren. Zo onderzoekt Mbembe hoe deze dodelijke politiek zich uitstrekt naar migratie en grenscontroles.