In memoriam Alexander Kluge (1932-2026)

Een universeel geleerde

Kluge was gepromoveerd jurist, filmmaker, trekker van de nieuwe Duits film, schrijver, theoreticus, tv-producent en maker van museale tentoonstellingen. Een alleskunner, alle kranten in Duitsland staan bij hem stil. Hij wordt ‘multi-talent’, ‘universeel geleerde’ en ‘een van de belangrijksten van de cultuurscene’ genoemd. Men schrijft: ‘Welke cultuurprijs won hij niet?’ NRC noemt hem de intellectuele vernieuwer van de naoorlogse Duitse cinema. Zijn motto is dat van de dichter Friedrich von Logau: ‘In gevaar en grote nood brengt de middenweg de dood’. Je mag hopen dat Europese politici dit motto in deze tijd als leidraad nemen.

Tweede generatie Frankfurter Schule

Zijn overlijden betekent het einde van de tweede generatie van de Frankfurter Schule. De drie groten waren Jurgen Habermas, Alexander Kluge en Oskar Negt. Ze waren dik met elkaar bevriend. Ze kenden elkaar via Adorno: Oskar Negt (1934) studeerde af bij Adorno, Alexander Kluge (1932) was een vriend van Adorno en Jurgen Habermas (1929) was de opvolger van Adorno in Frankfurt.

Oskar, de jongste, overlijdt februari 2024 als eerste. Habermas schreef er een essay over in Soziopolis. Dan overlijdt Habermas op 14 maart 2026, snel gevolgd door Kluge op 25 maart 2026. Zoals gezegd, dikke vrienden.

Het is de moeite waard het werk van die tweede generatie voort te zetten. En bij voorkeur als één geheel: de sterktes van de één vullen de zwaktes van de ander aan. Het regelgeleide argumenteren van Habermas aanvullen met het intuïtieve associëren van Kluge en het politieke vernuft van Negt, dat is wat op de wereldactualiteit betrokken mensen nu goed kunnen gebruiken om zich opnieuw te oriënteren te midden van alle verschuivingen van horizon.

Deutschland im Herbst

We leerden Kluge in 1978 in Nederland in de bioscoop kennen via de film Deutschland im Herbst, een tijdsdocument over de Duitse samenleving direct na de herfst van 1977. In die herfst vond de staatsbegrafenis van werkgevervoorzitter Hans Martin Schleyer plaats die door RAF-terroristen was ontvoerd en vermoord en pleegden de RAF-leiders zelfmoord in de gevangenis. Er heerste een gespannen sfeer onder de bevolking. Alle linkse mensen in Duitsland werden verdacht, ook Habermas. Iedereen stond onder druk om stelling te nemen, ook hier in Nederland. Elf regisseurs hadden er filmpjes over gemaakt, Rainer Werner Fassbinder en Volker Schlöndorf bijvoorbeeld, iedere bioscoopbezoeker kende hen, al hun films werden in Nederland vertoond. Kluge monteerde dit tot een geheel. Hij was hier de onbekende. Zijn stem aan het eind van de film maakte indruk op me: wat een wonderlijke combinatie van gezag en intimiteit. Daarna eindigt de film met de tekst: ‘Als de gruwelijkheid een bepaald punt heeft bereikt, maakt het niet meer uit wie haar heeft begaan: ze moet gewoon ophouden.’ Daaronder wanneer en door wie dit gezegd is: ‘8 april 1945 – Mevrouw Wilde, 5 kinderen’. Het citeren van een onbekende vrouw is typisch Kluge. Jurgen Habermas schreef hem er een briefje over en beklemtoont dat zonder Kluge de film nooit was afgekomen. Ik herinner me dat het lezen ervan mij ontroerde: elkaar steunen en bedanken in grote politieke nood, hoe belangrijk is dat.

Geschichte und Eigensinn

Drie jaar later, 1981, zaten we met andragologen en vormingswerkers het boek te lezen dat Kluge samen met Negt had geschreven: Geschichte und Eigensinn. Het boek opent met ‘Hamer, tang, hefboom. Gewelddadigheid als arbeidseigenschap’ en eindigt met het hoofdstuk ‘Omgaan met horizonverschuivingen. De behoefte aan oriëntatie’. Als je beide samenpakt: hoe je te oriënteren als het geweld eerst van de nationaalsocialisten komt en dan van links. Het boek telt ruim 1200 pagina’s, waarvan 400 over de Duitse geschiedenis. Maar ook die andere 800 pagina’s zijn doordesemd met de Duitse ervaringen van geweld, arbeid, scheidingen, oorlog, relaties in de privésfeer, fascisme en politiek. In die tijd bekeken we ook zijn film Die Patriotin en verslond ik elke zin van zijn boek Die Macht der Gefühle. Kluge verdween een tijd uit beeld toen ik overstapte van de universiteit naar het advieswerk. Door toeval kwam ik hem in 2017 weer tegen tijdens een weekend in Essen. Het Museum Folkwang bood een door Kluge gemaakte tentoonstelling. In één zaal draaiden vijf films tegelijk: op het plafond en de vier wanden. Fascinerende ervaring. Later in Ulm zagen we de tentoonstelling Die Macht der Musik met operascenes, zijn eigen miniatuurfilms en videogesprekken over Walter Benjamins poging de kabbalistische mystiek te integreren in het marxisme. Ik bedoel maar, Kluge was zo ongelooflijk breed actief, je kwam bij hem altijd wat nieuws tegen. In 2024 zag ik de première van zijn film Cosmic Miniatures op het filmfestival in Rotterdam. Kluge benadrukte dat hij de film met behulp van AI had gemaakt. Ik vond het geen geweldige film, pas tegen het eind begon hij te boeien en werd er gegrinnikt om een raar verhaal over iets wat zich aan de achterkant van de maan afspeelde.

‘Benut wat toevallig bij elkaar valt’

Zijn creativiteit heeft voor mij veel betekend. Ik heb zijn handelingsregel overgenomen: ‘benut wat toevallig bij elkaar valt’. Plannen maak je om deze in de uitvoering te kunnen veranderen. Je gebruikt invallen en intuïties, vooral in de samenwerking met anderen. Zijn (Nederlandse) secretaresse vond hem een chaoot. Ik vind het inspirerend: doe wat in de gelegenheid gelegen komt. Dat is wat anders dan impulsief zijn en maar doen en zeggen wat er in je opkomt. Het is taakgericht en bedachtzaam. Maar je bent geen robot, je stuurt in het moment zelf op wat zich aan levendigheid voordoet. De interactie met anderen wint daardoor aan werkelijkheid, er ontstaan nieuwe openingen en een zinvolle verandering kan zich aandienen. Het komt daarbij aan op je communicatief basisvertrouwen. Kluge definieert dat als je zonder bijbedoelingen toevertrouwen aan het gesprek, vanuit het basisgevoel dat er altijd een uitweg is en consequent de concurrentieneiging omzeilen. Het is een houding die invlechtend samenwerken mogelijk maakt. Door Kluge (en Negt) is dat voor mij de essentie van organisatieontwikkeling geworden.

Een inspiratiebron voor veranderaars en organisatieprofessionals

Hier ligt ook de reden dat veranderaars er goed aan doen kennis te nemen van zijn werk: door zijn films te bekijken en zijn boeken te lezen herken je in jezelf deze houding en ontwikkel je die verder. Zonder deze houding ben je als veranderaar niet in staat de verschillende partijen met al hun verschillende opvattingen en belangen zinvol met elkaar in gesprek te brengen. We kennen als veranderaars deze praktijk en ervaring hopelijk allemaal als momentopname, onze maatschappelijke opgave is er een levenssamenhang van te maken.

Tijdens het vertalen van Geschichte und Eigensinn samen met Frans Berkers en Rudi Laermans heb ik Kluge in 2022 een paar keer gesproken over begrippen die we lastig te vertalen vonden. Hij was heel behulpzaam en voerde het gesprek open en gelijkwaardig. Hij gaf ons alle ruimte bij het selecteren van wat we wel en wat we niet vertaalden en zelfs om de volgorde van hoofdstukken om te gooien. Toen hij ons boek ontvangen had belde hij me op, vertelde dat hij en zijn vrouw elkaar enkele passages in het Nederlands hadden voorgelezen en gaf het mooiste compliment dat we maar konden krijgen: Hij had zijn uitgever geadviseerd bij een nieuwe uitgave ons boek terug in het Duits te vertalen. Ik zie die uitgever dat niet snel doen, het boek is in Duitsland al vier keer uitgegeven. Maar het tekent de gulheid van deze man die ons vele films, tv-uitzendingen en boeken nalaat. In veel landen heeft men via hem de weg naar de kritische theorie weer gevonden. De derde generatie kritische theorie, dat kunnen we nu allemaal zijn.

Gertjan Schuiling is zelfstandig adviseur organisatieontwikkeling en hoofddocent actieonderzoek aan de Vrije Universiteit Amsterdam. Samen met Rudi Laermans en Frans Berkers vertaalde en redigeerde hij Geschichte und Eigensinn van Oskar Negt en Alexander Kluge dat in 2023 bij Boom verscheen onder de titel Eigenzinnigheid, werk en geschiedenis. Over menselijke vermogens.