Diversiteit begint bij je eigen blik
_w960.jpg "Diversiteit begint bij je eigen blik")
Precies daarom zien de auteurs diversiteit en inclusie ook niet als een onderwerp dat studenten binnen één module kunnen leren. Het vraagt om een presente en intersectionele grondhouding die gedurende de hele opleiding – en daarna in de beroepspraktijk – ontwikkeld blijft worden. Steeds opnieuw leren kijken naar subtiele en complexe in-en uitsluitingsmechanismen, aannames onderzoeken, fouten durven maken en je blik bijstellen.
Wat voor jou normaal is, hoeft dat voor een ander niet te zijn
De drie auteurs komen vanuit heel verschillende achtergronden tot datzelfde inzicht. Steegstra groeide op in een klein en vrij besloten Fries dorp, Warring groeide juist op in en tussen verschillende culturen en Dries kreeg vanuit haar familiegeschiedenis rond de tweede wereldoorlog verschillende levensovertuigingen en ervaringsverhalen over ontheemding, discriminatie en uitsluiting mee. Dit gaf Dries een sterk gevoel voor sociale rechtvaardigheid en het belang van gelijkwaardigheid mee, wat iets anders is dan gelijkheid in de zin van kleurenblindheid.
Voor Steegstra werd de relativiteit van wat we ‘normaal’ vinden vooral zichtbaar toen ze culturele antropologie ging studeren en onderzoek deed in Ghana. Opvallend genoeg was het niet alleen haar verblijf daar dat haar blik veranderde. “Ik denk dat de cultuurschok die ik ervoer toen ik terugkwam naar Nederland nog groter was”, vertelt ze. “Toen ging ik pas echt met nieuwe ogen kijken naar Nederland.”
Wat daarvoor vanzelfsprekend leek, werd ineens één mogelijke manier om de wereld te organiseren. “Wat je tot dan toe als normaal zag, is vanuit een ander perspectief helemaal niet zo.” Vanuit de antropologie leerde Steegstra daarom gedrag holistisch te bekijken: niet spreken over dé Nederlander, dé vrouw of bijvoorbeeld dé Marokkaanse vrouw, maar steeds kijken hoe factoren als cultuur, klasse, leeftijd en omgeving elkaar beïnvloeden.
Wat je tot dan toe als normaal zag, is vanuit een ander perspectief helemaal niet zo.
Warring liep tijdens haar psychologieopleiding tegen iets vergelijkbaars aan. Daar leerde ze volgens haar toch vooral “één - Westerse- manier waarop mensen zich horen te ontwikkelen”. Wanneer bijvoorbeeld werd besproken hoe belangrijk het voor kinderen is om een eigen kamer te hebben, dacht zij aan familieleden in Suriname voor wie dat helemaal niet vanzelfsprekend was. “De norm die gesteld wordt in opleidingen is wel wat dun”, concludeert ze.
De eigen bril leren herkennen
Voor sociaal werkers betekent dit dat nieuwsgierigheid naar de ander altijd gepaard moet gaan met nieuwsgierigheid naar de eigen gekleurde bril. Steegstra noemt expliciet het bewustzijn van de “eigen culturele bagage”. Wie de ander probeert te begrijpen, neemt immers altijd eigen ideeën over opvoeding, autonomie, familie, werk of goed hulpverlenerschap mee.
Warring voegt daar aan toe: “Hoe je hoort en vertaalt wat die ander zegt, zegt alles over hoe jij kijkt naar de wereld.” Tussen wat iemand vertelt en wat een professional denkt te horen, zit altijd een interpretatie. “Als je je bewust bent van hoe je kijkt naar de wereld, luister je ook anders.”
Dat betekent niet dat verschillen genegeerd moeten worden. Juist het tegenovergestelde. Warring waarschuwt ervoor te snel uit te gaan van overeenkomsten tussen mensen die tot de zelfde sociale categorie horen “Als je ervan uitgaat dat iemand net als jij is, dan ben je niet zo nieuwsgierig.” Voor je het weet, vul je in dat iets voor een ander hetzelfde zal betekenen als voor jou.
Dat is ook een belangrijk uitgangspunt van Diversiteit en inclusie in sociaal werk. De auteurs willen studenten niet vooral leren welke eigenschappen bij welke groepen zouden horen. In een superdiverse samenleving zijn zulke categorieën daarvoor veel te beperkt. Dries benadrukt dat sociaal werkers juist per persoon vanuit een presente grondhouding moeten leren onderzoeken: “Wat is jouw specifieke leefwereld en welke waarden op het gebied van zorg en welzijn heb jij gedurende je levensloop ontwikkeld?”
Dit kan geen bijvak meer zijn. Diversiteit en inclusie is zo’n wezenlijk onderdeel van al het onderwijs.
Daarom staan in het boek minder vastomlijnde stappenplannen centraal, maar meer een aantal fundamentele benaderingen die studenten helpen om meer holistisch en intersectioneel te kijken en handelen Niet één sociaal werkmodel dat in iedere situatie de gewenste handvatten geeft, maar een diversiteitsensitief repertoire waaruit een sociaal werker afhankelijk van persoon, context en vraagstuk kan putten. Rode draden in deze benaderingen zijn dat ze zowel oog hebben voor het micro-, meso- als macroniveau van iemands ondersteuningsvraag.
Én - niet op de laatste plaats - voor de verbindende kracht van ‘meervoudige verhalen’. Dat is ook de reden dat elke benadering die in de publicatie aan de orde komt, vergezeld gaat van verschillende narratieve tools die ruimte maken voor het bespreekbaar maken van verschillen die ook sterk kunnen schuren.
Diversiteit is geen module
Die meervoudige manier van kijken heeft ook consequenties voor het onderwijs. Want als diversiteitsensitief werken in de kern draait om een presente grondhouding, intersectionele reflectie en voortdurende afstemming op de persoon in diens relationele en historische context, is één vak of keuzeonderdeel onvoldoende.
Warring ziet wel dat opleidingen meer aandacht hebben gekregen voor diversiteit en inclusie. Waar het vroeger bijvoorbeeld een keuzevak was, is er inmiddels vaker een vaste module. Maar daarmee is volgens haar de fundamentele vraag nog niet beantwoord. “Echt in elke vezel van de opleiding, dat het gedekoloniseerd is of vanuit diversiteit bekeken is, dat denk ik niet. Ik denk dat de structuren nog vrijwel hetzelfde, dat wil zeggen sterk westers geöriënteerd zijn.”
Dries gaat nog een stap verder: “Dit kan echt geen bijvak of specifieke minor meer zijn. Diversiteit en inclusie is zo’n wezenlijk onderdeel van al hetonderwijs en het sociaal werk.”
Dat vraagt dus niet alleen om een hoofdstuk over cultuurverschillen, superdiversiteit of een onderwijsperiode over inclusie. Studenten zouden tijdens de hele opleiding moeten oefenen met het kijken en handelen vanuit verschillende intersectionele perspectieven: in casuïstiek, stages, methodiekonderwijs, gesprekken met cliënten én in de samenstelling van hun eigen leergroepen.
Een kleine opdracht kan daarin al verschil maken. Dries noemt als voorbeeld studenten bewust laten samenwerken met klasgenoten met wie ze normaal niet snel een groep zouden vormen. Steegstra vat het advies simpel samen: “Stap uit je bubbel.” Dat hoeft niet door ver te reizen. Het kan ook betekenen dat je werkt met een doelgroep die je niet kent, vrijwilligerswerk doet in een onbekende omgeving of juist het gesprek aangaat met iemand van wie je denkt weinig gemeenschappelijks te hebben.
Inclusief leren is levenslang leren
Ook na het afstuderen is die ontwikkeling niet klaar. Warring noemt diversiteitsensitief leren werken expliciet “levenslang leren”. Daar hoort volgens haar ook onzekerheid bij: de vraag of je het wel goed doet mag blijven bestaan. “Je kan ook weleens de plank misslaan en ontvang dan de feedback.” Juist zoeken en afstemmen zijn onderdeel van professioneel handelen.
Dries pleit daarnaast voor vertraging. In het domein van zorg en welzijn moet vaak snel resultaat worden geboekt, terwijl iemand echt leren begrijpen in diens relationele context tijd nodig heeft. “Het vraagt gewoon heel erg tijd en professionele ruimte om individuen, groepen en gemeenschappen echt te leren kennen en in samenspraak te ontdekken wat voor hen wezenlijk is.”
Voor Steegstra hoeft zo’n verandering tegelijkertijd niet altijd groot te zijn. Wanneer een professional zich bewust is van de eigen culturele bagage, kan een klein verschil in houding al veel doen. “Door hoe je je openstelt en door het soort vragen dat je stelt”, zegt ze. “Eén open vraag kan al de opening bieden.”
“Stap uit je bubbel.” Dat hoeft niet door ver te reizen. Het kan ook betekenen dat je werkt met een doelgroep die je niet kent, vrijwilligerswerk doet in een onbekende omgeving of juist het gesprek aangaat.
Kijken als een verwonderend kind
Daarmee krijgt ook de titel van een eerdere editie, Met nieuwe ogen, opnieuw betekenis. Dries omschrijft dat als leren kijken “als een verwonderend kind”: niet onmiddellijk terugvallen op aangeleerde categorieën, maar op een open manier waarnemen en steeds opnieuw vragen durven stellen.
Dat is uiteindelijk ook wat Diversiteit en inclusie in sociaal werk studenten wil meegeven. Kennis over uiteenlopende verschillen, intersectionaliteit, uitsluiting en inclusie is noodzakelijk, maar die kennis mag nooit de ontmoeting met de persoon tegenover je vervangen.
Voor opleidingen ligt daar dezelfde uitdaging. Diversiteit werkelijk serieus nemen betekent niet alleen ruimte maken voor een module diversiteit. Het betekent steeds opnieuw de vraag stellen welke waarden en normen in het curriculum, de gebruikte methodieken, de casussen en zelfs de organisatie van het onderwijs als vanzelfsprekend worden beschouwd.
Met nieuwe ogen kijken begint daarmee niet alleen bij de toekomstige sociaal werker. Het begint ook bij het onderwijs waarin die sociaal werker wordt gevormd.